Για τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη (1951-2024)

 

 

 

 Γεννήθηκε στην Αλεξανδρούπολη. Σπούδασε Πολιτικές Οικονομικές Επιστήμες και Κοινωνιολογία. Μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, διέφυγε διωκόμενος στην Ιταλία, όπου απετέλεσε μέλος της εκπροσώπησης του ΠΑΚ. Ήταν ένας από τους επτά που έγραψαν στο Μόναχο της Γερμανίας, την διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ. Απετέλεσε μια κριτική εναλλακτική πρόταση στο ΠΑΣΟΚ η οποία δικαιώθηκε Ιστορικά. Αποχώρησε από το ΠΑΣΟΚ το 1999. Αγωνίσθηκε να συγκροτήσει ένα νέο Μορφωτικό και Πολιτικό Κίνημα την ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΩΣΗ. Επεξεργάστηκε και ανέδειξε στα πλαίσια του Ιδρύματος Μεσογειακών Μελετών και ιδιωτικά, πολλά ζητήματα του Ελληνικού, Εθνικού, Κοινωνικού σχηματισμού και εισήγαγε νέες έννοιες, αναλυτικά σχηματα, νέα ζητήματα και λέξεις στην διανοητική και πολιτική μας δημόσια ζωή. Πολλά πήραν τη μορφή βιβλίων, όπως:

Ελληνική Ποιότητα και Ανάπτυξη, Αγροφιλία Πόλεων και Τόπου Παιδεία , Πολυκεντρική Ελλάδα, ΠΑΣΟΚ - Ιδέες, Αρχές και Γραφειοκρατία, Εθνικά Ζητήματα Το Ποντιακό Ζήτημα Σήμερα, Το Ποντιακό Ζήτημα στον ΟΗΕ

Τον Φεβρουάριο του 1994, το Ελληνικό Κοινοβούλιο υιοθέτησε την πρότασή του καθιερώνοντας την 19η Μαίου ως ημέρα μνήμης της Ποντιακής Γενοκτονίας. Υιοθέτησε επίσης το 1997 την πρότασή του, για την δημιουργία μιας νέας πόλης στην Θράκη, αλλά η τότε η κυβέρνηση την ακύρωσε. Στα πλαίσια μιας Διεθνούς Κύρους ΜΗ Κυβερνητικής Οργάνωσης αναγνωρισμένης από τον ΟΗΕ, συμπαραστάθηκε σε πολλούς λαούς στην Αφρική, Νότια Αμερική, Ασία, Αρμενίους και Κούρδους. Το 1986, εισήγαγε για πρώτη φορά το Κουρδικό στον ΟΗΕ, με ομιλία του στην Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στην Γενεύη. Η ίδια διεθνής Οργάνωση, εισήγαγε το Ποντιακό στον ΟΗΕ με συνεχείς παρεμβάσεις της. Για όλα αυτά προσκαλείται για διαλέξεις σε Ευρωπαϊκά Πανεπιστήμια και Κέντρα Μελετών. Τα τελευταία χρόνια και σε Ελληνικά.

Μέρος των παρεμβάσεων του στο ιστολόγιο που διατηρούσε έως και τον θάνατό του στις 27/3/24:

Ιστολόγιο Μιχάλη Χαραλαμπίδη

Εργογραφία Μιχάλη Χαραλαμπίδη 

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 Του Βασίλη Ασημακόπουλου

Μιχάλη, σύντροφέ μας ακριβέ και αγαπημένε,

Από προχθές το βράδυ κάτι συμβαίνει στην πόλη, στην αγορά. Είναι κοινή συνείδηση στη χώρα. Τι άλλο να μαρτυρά αυτή η έκρηξη συναισθημάτων, όπως εκδηλώνονται προς το πρόσωπό σου, στην είδηση της απώλειάς σου; Για πολλούς ίσως να δείχνει το άλλον εαυτό, μια ψυχολογική ανάγκη, την κρυφή ελπίδα. Την απόσταση του ιδεατού από την καθημερινότητα. Τη νιότη που έδειχνε πως θα γινόμουν άλλος. Και εσύ Μιχάλη έγινες η προσωποποίηση του άλλου. Της διαρκούς νιότης. Του εφικτού που είναι θεμελιωμένο στην ουτοπία. Του καλού, του αγαθού, του δίκαιου, του ακέραιου, του ανιδιοτελούς. Που άλλοι, οι πολλοί, οι επαγγελματίες, δεν ήταν πια. Ένα ίσως να είναι αυτό.

Εσύ που μας έκανες πλουσιότερους στις ιδέες, που μας ταξίδευες, που μας οδηγούσες στον κόσμο των ιδανικών, των αρχών, των αξιών. Το άκουσμα της καθόλου μα καθόλου αναμενόμενης απώλειάς σου, ειδικά για όσους από εμάς είχαμε την αγαθή τύχη να σε γνωρίζουμε από κοντά, μας έκανε φτωχούς, αλλά όχι μόνους. Είναι περίεργο. Είμαστε όμως εμείς οι σύντροφοί σου, συγκλονισμένοι, κυριευμένοι αυτές τις μέρες από μνήμες, εικόνες, συναισθήματα, σκέψεις, βιώματα, από τη μορφή και τη φωνή σου Μιχάλη Χαραλαμπίδη.

 

«Χωρίς πολιτικά κινήματα δεν υπάρχει δημοκρατία»

Διάβαζα χθες το βράδυ ξανά την κατάθεσή σου από το βιβλίο σου δύο διακηρύξεις, του ΠΑΣΟΚ και της Δημοκρατικής Περιφερειακής Ένωσης και μια κατάθεση. Απευθυνόμενος στο Δικαστήριο το 2004, στη δίκη που έγινε εδώ για την παράδοση του Οτζαλάν, είπες «Τέλος, πρέπει να πω, ότι ήρθα εδώ να υπερασπίσω μια πολιτική παράδοση και κληρονομιά. Ήμουν 23 ετών όταν συμμετείχα στην πρώτη ιδρυτική συνάντηση του ΠΑΣΟΚ στο Βίντερτουρ της Ελβετίας, το 1974.

Πάντοτε ήταν χαραγμένη στη μνήμη μου η εικόνα του Ανδρέα Παπανδρέου ως αρχηγού του ΠΑΚ, της Βιετναμέζας εκπροσώπου στις συνομιλίες του Παρισιού για το Βιετνάμ και του Αμιρκάλ Καμπράλ, ηγέτη του απελευθερωτικού κινήματος της Γουϊνέας και των νησιών του Πράσινου Ακρωτηρίου. Ένας μεγάλος επαναστάτης και ποιητής. Τη φωτογραφία δημοσίευσε η ‘Έξοδος’ του Άρη Φακίνου που εκδιδόταν στο Παρίσι. Θα ήταν αδιανόητο μετά τη διεθνή εκδήλωση στη Στοκχόλμη με την παρουσία του Όλαφ Πάλμε, ο οικοδεσπότης να παραδώσει τον Καμπράλ στους Πορτογάλους φασίστες του Σαλαζάρ.

Αυτοί, δυο χρόνια μετά τον δολοφόνησαν, αλλά σε λίγο κατέρρευσαν με την επανάσταση των γαρύφαλλων. Ίσως στην Τουρκία να είναι των Τριαντάφυλλων ή των Αμάραντων. Με αυτή τη φωτογραφία μεγαλώσαμε, μεγάλωσε μια γενιά, ένα πολιτικό κίνημα. Χωρίς πολιτικές γενιές και πολιτικά κινήματα δεν υπάρχει ιστορία και δημοκρατία».

«Διαφέρει από τους άλλους»

Μίλησες Μιχάλη για την πολιτική κληρονομιά και μίλησες για την φωτογραφία. Έτσι θυμήθηκα αυτές τις μέρες την 1η φορά που άκουσα για σένα. Ήμουν μαθητής γυμνασίου, όπως είναι τώρα ο γιος μου. Στα τέλη της δεκαετίας του ’80, έρχεται η μητέρα μου ένα απόγευμα κρατώντας την Ελευθεροτυπία, την εφημερίδα που τότε έγραφες, διπλωμένη στο άρθρο σου, που συνοδευόταν από μια φωτογραφία. Διάβασέ το, μου είπε η μάνα μου. Διαφέρει από τους άλλους. Το κείμενό σου και η φωτογραφία, ήσουν μαζί με τον Οτζαλάν στους Κούρδους αντάρτες. Αυτό ήταν. Η κρίσιμη φωτογραφία για εμένα. Αυτή που πέρασε από τη μνήμη στην καρδιά. Συναντηθήκαμε λίγα χρόνια μετά στο ΠΑΣΟΚ, ήμουν φοιτητής, σε μια εποχή μετάβασης και μεταμόρφωσης του χώρου.

Είχες καταγωγή από τον Πόντο, ήσουν από την Αλεξανδρούπολη, την Θράκη, τόπους που εσύ μας έκανες να τους αγαπήσουμε πολιτικά, φαντασιακά, ταυτοτικά, ανοίγοντας τους πνευματικούς μας ορίζοντες. Στο ΠΑΚ ενταγμένος από το 1971. Δραπέτευσες από το χουντικό κράτος το 1973, με πλαστό διαβατήριο ενός Ιταλού συναγωνιστή φοιτητή, του Bellino Ricardo, αλληλέγγυου στους Έλληνες αντιδικτατορικούς-αντιστασιακούς φοιτητές, μετά την εξέγερση της Νομικής.

Από τη Θεσσαλονίκη, όπου εφοδιάστηκες με το πλαστό διαβατήριο, στην Ήπειρο, στην Κέρκυρα και από το Ιόνιο πέρασες στην Ιταλία και την Ρώμη, πέρασες στην Ελευθερία. Μέσα από τις γραμμές του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος. Ακολούθως σε βλέπουμε στο Βίντερτουρ της Ελβετίας στην τελευταία συνεδρίαση του Εθνικού Συμβουλίου του ΠΑΚ, που αποφάσισε την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, τον Ιούλιο του ’74, από εκεί στο Μόναχο τον Αύγουστο στη συντακτική ομάδα της μυθικής διακήρυξης της 3ης του Σεπτέμβρη και στη συνέχεια ιδρυτικό-ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ.

Τέκνο της επανάστασης, ριζοσπάστης διανοούμενος

Ήσουν φορέας κλασικής, ελληνιστικής, ορθόδοξης και οικουμενικής παιδείας. Κοινωνιολόγος και Πολιτικός Επιστήμονας, ριζοσπάστης διανοούμενος, τέκνο της επανάστασης και των εθνικο-απελευθερωτικών κινημάτων. Πνευματικό παιδί του Σαμίρ Αμίν, του Αντρέ Γκούντερ Φρανκ, του Ανδρέα Παπανδρέου, του Λέλιο Μπάσσο, του Monthly Review, της λατινοαμερικάνικης σχολής της εξάρτησης. Αλλά έχοντας μεγάλη εκτίμηση στο έργο του Κώστα Βεργόπουλου, του Σπύρου Βρυώνη, του Περικλή Ροδάκη, του Νίκου Σβορώνου, του Νίκου Ψυρούκη, στην μνήμη των οποίων αφιερώνεις το βιβλίο σου για το Νέο Ανατολικό Ζήτημα-Το Τουρκικό Πρόβλημα-Η Ανθρωπιστική Ελλάδα (2020). Μεγάλη η αγάπη σου για τον Βάσο Λυσσαρίδη.

Από την Ελλάδα, την Ιταλία και την Ανατολική Μεσόγειο, στην Ισπανία, την Αφρική, την Νότια Αμερική. Ενεργητικά παρών στο πλευρό των λαών-εθνών της παγκόσμιας περιφέρειας απέναντι στις δυνάμεις και τις δομές της ιμπεριαλιστικής εξάρτησης. Μέσα από την Διεθνή Ένωση για τα Δικαιώματα και την Απελευθέρωση των Λαών. Το ιδιαίτερο πολιτικό ρεύμα ιδεών που διαμόρφωσες εντός ΠΑΣΟΚ, από το 1977 και μετά, από το περίφημο σεμινάριο της Παβίας, αποτέλεσε έναν κριτικό αντίλογο-πρόταση για την πορεία του κινήματος και της χώρας, απέναντι στην κρατικοποιημένη γραφειοκρατική εκδοχή του κόμματος και στην τριτοδιεθνιστική της περίοδο του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού (1979-1989) και στο μεταμορφισμό της μέσω της τηλεκρατίας κατά την νεοσοσιαλδημοκρατική, ψευτοεκσυγχρονιστική όπως τη χαρακτήριζες φάση της, της δεκαετίας του ’90.

 

 

Αποχώρησες και μαζί σου και εμείς, από το ΠΑΣΟΚ το 1999. Παρέμεινες ενεργός και δραστήριος πολιτικο-διανοητικά, μετά την εμπειρία της Δημοκρατικής Περιφερειακής Ένωσης, ένα εγχείρημα όπου αντιμετωπίστηκε με τους όρους που η πολιτική επιστήμη αναλύει και εντοπίζει το σύστημα κομμάτων του καρτέλ, όπως άλλωστε και εσύ ο ίδιος ως πρόσωπο και οι ιδέες σου, μέχρι κυριολεκτικά τη στιγμή που έφυγες από αυτόν τον κόσμο προχθές, περνώντας στην αθανασία. Ας μην ξεχνάμε ότι είναι ακριβώς το «σύστημα του καρτέλ» που φέρει την πολιτική ευθύνη για την ολέθρια ήττα του 2010. Και ας μην αποσιωπάται αυτό, όπως επισημαίνεις σε κείμενό σου, το 2020.

Σε σένα υπήρχε η αρμονία μεταξύ λόγου και πράξης

Στη μακρά, αλλά πάντα νεανική, διαδρομή σου ασχολήθηκες με ζητήματα θεωρίας και εμπειρίας σοσιαλιστικής μετάβασης, εργατικού κινήματος, που το ήθελες όχι κλεισμένο στο κλαδικό, στο επιμέρους που εκφυλίζεται σε συντεχνιακό, αλλά καθολικό, ηγεμονικό, ως κίνημα μετασχηματισμού και μετάβασης. Έγραψες για θεσμικά-πολιτικά, κινηματικά-κομματικά ζητήματα, ασχολήθηκες με τον αγροτικό χώρο, τις πόλεις και τις περιφέρειες, θεωρία και προτάσεις για την ανάπτυξη, τους σιδηροδρόμους – πόσο τραγικά επίκαιρο αλήθεια- την επανασύνδεση με τα Βαλκάνια και τον Εύξεινο, τα εθνικά θέματα, το Αιγαίο, την Κύπρο, το δικαίωμα στη μνήμη απέναντι στα εγκλήματα των Γενοκτονιών, τον αγώνα για την απελευθέρωση των λαών, τον περιφερειακό διεθνισμό, τον πολιτιστικό ιμπεριαλισμό κ.α.

 

Έδινες νόημα, περιεχόμενα σε λέξεις, σε συμβολισμούς. Μας έκανες να αγαπήσουμε τους τόπους, τον Ελληνισμό, την Πολυκεντρική Ελλάδα, την έννοια-σημασία του έθνους, βαθιά και ουσιαστικά, τον πατριωτισμό ως πνευματική κατάσταση, ως ανθρωπιστική παιδεία όπως έλεγες, τους αγώνες των Λαών για ελευθερία, δημοκρατία, δικαιοσύνη. Ήσουν μάστορας, πόσο σου άρεσε αυτή η λέξη, δημιουργός, αληθινός. Ευρωπαίος και γι’ αυτό Έλληνας. Κοσμοπολίτης με ισχυρή ιθαγένεια. Με αυτόχθονη παραγωγή ιδεολογίας και πολιτικής σκέψης και μέτωπο απέναντι στον μεταπρατισμό όλων των μορφών, τον διανοητικό αποικισμό όπως έλεγες.

Ήσουν της Μνήμης, του Ήθους, του Παραδείγματος, του Λόγου. Του αυθεντικού και όχι του εικονικού. Σε σένα υπήρχε η αρμονία μεταξύ λόγου και πράξης. Εκεί που απέτυχε η πολιτική τάξη στη Μεταπολίτευση, στην Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία, κάνοντας έναν συγκριτικό απολογισμό. Δεν πάλευες απλά για το ασυμβίβαστο μέλους κομματικού οργάνου και κρατικής θέσης. Δεν έλεγες απλά για το ασυμβίβαστο. Εσύ ενσάρκωνες το ασυμβίβαστο με το προσωπικό σου παράδειγμα. Το έκανες πράξη. Δεν κρατικοποιήθηκες. Δεν ενσωματώθηκες, δεν προσαρμόστηκες, δεν παρήκμασες, δεν φθάρθηκες, δεν εντάχθηκες σε επιρροές άλλων συμφερόντων. Ήθελες να δώσεις – και έδωσες – ένα άλλο έμπρακτο παράδειγμα στους Έλληνες, όπως έλεγες μετά τις εκλογές του 1981, για το πώς πρέπει να κυβερνάται η χώρα, η σχέση κόμματος-κράτους, για να έχει ουσία και περιεχόμενο η Αλλαγή και να μην ηττηθεί, αλλοτριωθεί, για να μη χαθεί το ραντεβού με την ιστορία.

Έβλεπες πάντα μακριά

Σεβάστηκες τους Έλληνες πολίτες, τα μέλη του Κινήματος, με συνείδηση του ιστορικού βάρους του εγχειρήματος. Ίσως γι’ αυτό να σε εκτιμούσε, να σε ξεχώριζε και να σε αγαπούσε ο Ανδρέας. Γιατί η σχέση πέραν από ιδεολογική, ήταν πολιτική. Με σεβασμό στη διαφωνία και στην κριτική. Όχι ευτελής, ούτε του παζαριού. Έβλεπες μακριά. Γιατί είχες κατακτήσει τα αναλυτικά εργαλεία, την επιστημονική επάρκεια να το κάνεις. Είχες την ευφυία. Τον χαρακτήρα. Την αυτονομία. Την κουλτούρα. Τη μάχιμη και έντιμη διανοητικότητα.

Ήσουν φορέας μιας μεγάλης κληρονομιάς αγώνων του ελληνικού λαού για εθνική ανεξαρτησία, δημοκρατία, κοινωνική δικαιοσύνη και προκοπή, δυναμικών και διαστάσεων που διαπερνούν το εθνικό και κοινωνικό γίγνεσθαι όπως έλεγες, με ιστορικό-χρονικό βάθος και προοπτική. Εμπνεόσουνα από τον μεγάλο αγώνα της εθνικής μας παλιγγενεσίας που εορτάσαμε δύο μέρες πριν φύγεις. Θυμάμαι ακόμα την κατάληξη της ομιλίας σου στην ιδρυτική διακήρυξη της Δημοκρατικής Περιφερειακής Ένωσης στις 13 Μαρτίου 2000.

Το μόνο που μπορούμε να σου υποσχεθούμε, συντετριμμένοι καθώς είμαστε, όπως μας ακούς και μας βλέπεις, εμείς οι σύντροφοί σου, ότι θα συνεχίσουμε αυτή την κληρονομιά που εσύ όχι μόνον αφειδώλευτα και διαρκώς μας μεταλαμπάδευσες και απλόχερα μας πρόσφερες, αλλά εμπλούτισες την κληρονομιά, το περιβόλι. Και όπως μας λέει ο ποιητής, «για πάλεμα, για μάτωμα, για την καινούργια γέννα, π’ όλο την περιμένουμε, κι όλο κινάει για νάρθη, κι όλο συντρίμμι χάνεται στο περάσμα των κύκλων!»

Με σεβασμό προς την οικογένεια σου, σε χαιρετούμε αγαπημένε μας Μιχάλη, αρχηγέ, με τιμή, συγκίνηση και ευθύνη, που πορευθήκαμε μαζί αυτή την πορεία, στον φωτεινό δρόμο που εσύ μας οδηγείς. Ζεις για πάντα στις καρδιές, στην ψυχή και στη σκέψη μας. Εις το επανιδείν ακριβέ μας σύντροφε.

Αγωνιστικά και με Αξιοπρέπεια

Πηγή 

 

 

 Βλάσης Αγτζίδης, Η συμβολή του Μιχάλη Χαραλαμπίδη στην ιστορία των ιδεών 

Βασίλης Ασημακόπουλος, “Το Νέο Ανατολικό Ζήτημα – Το Τουρκικό Πρόβλημα” του Μιχάλη Χαραλαμπίδη  

Λουκάς Αξελός ( Εκδόσεις Στοχαστής) :

ΙΝ ΜΕΜΟRIAM: Mιχάλης Χαραλαμπίδης - Η έμπρακτη σύνδεση της ηθικής με την πολιτική

 

Οι Εκδόσεις «Στοχαστής» και το περιοδικό «Τετράδια» εκφράζουν την βαθύτατη θλίψη τους για τον ξαφνικό θάνατο του Μιχάλη Χαραλαμπίδη.

Ενός ανθρώπου όχι μόνο πλούσιου σε ιδέες, αλλά –κυρίως– με χαρακτήρα, όπως θα το εννοούσε ο Αλέξανδρος Δελμούζος.

Η συνεργασία μας, μακρά και πολλαπλή, ξεκινάει από την άφιξή του από την Ιταλία, μετά την πτώση της δικτατορίας και αποτυπώθηκε στην έκδοση των δύο πρώτων βιβλίων του από τον Στοχαστή Για την αυτοδιαμόρφωση - επαναθεμελίωση της Ελληνικής Αριστεράς και Πώς μπορεί να κυβερνά η Αριστερά, για να συνεχιστεί στην πολιτιστική και πολιτική σφαίρα με ιδέες, κινήσεις και πρακτικές εμποτισμένες από τις αρχές και τις αξίες του Δημοκρατικού Πατριωτισμού και του Δημοκρατικού Σοσιαλισμού.

Φιλοδοξία και στόχος ήταν, αδιαπραγμάτευτα, η επιδίωξη ενός νέου πλαισίου άσκησης της πολιτικής, στο οποίο η πολιτική θα ήταν πάντα υπόλογη στην ηθική και όπου το να λέμε την αλήθεια στην πολιτική θα ήταν το αναγκαίο διαβατήριο για την άσκησή της.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης έφυγε.

Ωστόσο, οι νεκροί είναι πάντα παρόντες και για όλους όσοι τον γνωρίσαμε και περπατήσαμε από κοινού, θα ζει ως ένας, κατά πρώτο, λόγο ιδαλγός και οραματιστής.

Όμως, πέρα από αυτά, η Ελλάδα, ο Ελληνισμός και ο Ελληνικός Κόσμος θα του οφείλουν, πάντα, το γεγονός της αδιάκοπης πάλης του για την ανάδειξη του Ποντιακού Ζητήματος, της Ποντιακής Γενοκτονίας, γεγονός που επικύρωσε το 1994 και η Βουλή των Ελλήνων, υιοθετώντας την πρότασή του για αναγνώριση της 19ης Μαΐου ως Ημέρας Μνήμης της Ποντιακής Γενοκτονίας.

 

Παναγιώτης Ήφαιστος :

Καλό σου ταξίδι αγαπητέ Μιχάλη. 

Όποιος αντιλήφθηκε τι συμβαίνει στα ενδότερα του πολιτικού συστήματος του νεοελληνικού κράτους αλλά γνώρισε και εσένα, ξέρει ότι εάν υπήρχαν δέκα ακόμη των δικών σου πνευματικών και πολιτικών προδιαγραφών θα επιβίωνε, θα δυνάμωνε και θα πρωτοστατούσε στην περιφέρειά μας, στην Ευρώπη αλλά και ευρύτερα. 

Πλημμύριζες από τις υψηλές αρχές της φιλοπατρίας και των διαχρονικών ανθρωποκεντρικών παραδοχών της Ελληνικότητας και λειτουργούσες ως γνήσιος και ασυμβίβαστος φορέας δημοκρατικών πεποιθήσεων. Γνήσιος επίσης φορέας της ύψιστης κοσμοθεωρητικής αρχής της Εθνικής Ανεξαρτησίας. Αρχές της δεκαετίας του 1980 η γνωστή φράση «Η Ελλάδα στους Έλληνες» γέννησε πολλές προσδοκίες. Πολλοί πίστεψαν ότι, επιτέλους, το Ελληνικό κράτος θα λειτουργούσε ως κυρίαρχο και ισότιμο μέλος της Ευρώπης και των Δυτικών συμμαχιών. Όταν στάσεις και αποφάσεις διέψευσαν τις προσδοκίες, χωρίς αναστολές και ξεκάθαρα ασκούσες κριτική. Σε κρίσιμες καμπές της Μεταπολίτευσης πάντα και με μεγάλο κόστος αγωνιζόσουν να είσαι στην – τελικά, όμως, ανύπαρκτη- σωστή πλευρά. Εξ ου και δεν δίστασες, ακριβώς, να ασκήσεις κριτική σε πολιτικά πρόσωπα και σε παρατάξεις που εμπιστεύτηκες. «Εκτοπίστηκες» επειδή δεν δέχθηκες να προσαρμοστείς, να βολευτείς και να σαπίσεις στα ενδότερα των εγχώριων πεδίων της ξενοκρατίας. 

Η ανιδιοτέλειά σου ήταν αξιοθαύμαστη. Αυτονόητα στις συζητήσεις μας, συμφωνούσαμε για μια δημοκρατική και εθνικά ανεξάρτητη Ελλάδα. Και αυτό παρά το γεγονός ότι αναμενόμενα υπήρχαν πολλές απόψεις και μεγάλος προβληματισμός για το πως προσανατολίζεται το ταξίδι της νεοελληνικής Οδύσσειας. Για το ποιες έπρεπε να ήταν οι απαραίτητες προϋποθέσεις εντός αυτού το προσανατολισμού, επίσης, που θα επιτύγχαναν υψηλότερες βαθμίδες δημοκρατίας και εθνικής ανεξαρτησίας. 

Οι συζητήσεις μας για όλα αυτά είναι αξέχαστες, πολύτιμες και διδακτικές. 

Όσοι σε γνωρίσαμε ποτέ δεν θα σε ξεχάσουμε. 

Καλό σου ταξίδι αγαπητέ και αξέχαστε Μιχάλη.

 

Παντελής Σαββίδης : 

 

ΚΑΛΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΑΙΩΝΙΌΤΗΤΑ ΜΙΧΑΛΗ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗ.

 

Για όσους περάσαμε απο την Ιταλία κατά τη διάρκεια της δικτατορίας ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης υπήρξε σημείο αναφοράς. Ήταν ένα κράμα πολιτικού αγωνιστή και διανοούμενου. Δεν είμαι σίγουρος ότι θα του άρεσε η πολιτική του κοινοβουλίου. Ήταν ένας μαχητής στη ζωή και στον πολιτικό στίβο.

Απο τα καινοτόμα μυαλά της μεταπολίτευσης παρήγαγε πολιτική. Σε αυτόν οφείλεται το άνοιγμα του ΠΑΣΟΚ στα απελευθερωτικά κινήματα και το ενδιαφέρον του για τον τρίτο κόσμο. Έθεσε θεωρητικά ζητήματα σοσιαλιστικής αυτοδιαχείρισης και δημιούργησε πολιτική τάση στο ΠΑΣΟΚ. Ήταν υπέρ της καταστατικής κατοχύρωσης των τάσεων στο Κίνημα. Απο τους ανθρώπους που αποδεχόταν ο Ανδρέας, χωρίς τον οποίο δεν μπορούσε ούτε ο ίδιος να ανεχθεί το ΠΑΣΟΚ, ούτε το μετα-ανδρεϊκό ΠΑΣΟΚ τον Χαραλαμπίδη.

Μαζί με μια ομάδα ποντίων διανοουμένων έθεσαν το ζήτημα της γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού, η οποία αναγνωρίσθηκε απο την βουλή το 1994. Πρωτοστάτησε στην προβολή της γενοκτονίας των χριστιανικών λαών της Ανατολής τόσο στο εσωτερικό της Ελλάδας όσο και στο εξωτερικό. Πρότεινε τη δημιουργία μιας πόλης στη Θράκη με την ονομασία Ρωμανία. Άνοιξε ορίζοντες πνευματικούς και πολιτικούς. Πρωταγωνίστησε στην ιδέα της περιφερειακής ανάπτυξης.

Οι προσωπικές μου σχέσεις μαζί του ενώ στην αρχή και για μεγάλο διάστημα ήταν άριστες, κατέληξαν να μην είναι καλές. Το φέρω βαρέως την ημέρα που τον αποχαιρετώ.

 

Καλό Ταξίδι Μιχάλη Χαραλαμπίδη. Άφησες το αποτύπωμά σου στη χώρα και στον ποντιακό ελληνισμό.

 

Γιώργος Τασιόπουλος :

Έφυγε από κοντά μας ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗΣ

Συνέβαλε όσο κανένας στη διανοητική, μορφωτική, πολιτική παραγωγή και επιστημονική έρευνα.

Υπερασπίστηκε την αξιοπρέπεια και την αγάπη στην Πατρίδα ως αναγκαίες προϋποθέσεις για την ενασχόληση με την Πολιτική.

Προσπάθησε τα πολλά χρόνια της πολιτικής του δράσης να συμβάλλει στην αποτροπή της εκφυλιστικής μεταπολιτευτικής πορείας.

Σε πολλούς από εμάς έδειξε τον άλλο δρόμο της ανιδιοτελούς πολιτικής στράτευσης...

Θα τον θυμόμαστε με σηκωμένη τη γροθιά τον Απρίλιο του 1994 στο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, όταν μία άδεια αίθουσα μεταβλήθηκε σε Εκκλησία του Δήμου για να ακούσει την ομιλία του.

Ο λαός ήθελε να τον ακούσει όταν προφητικά προειδοποιούσε και έδειχνε τον Άλλο δρόμο.

Η κομματική γραφειοκρατία δεν ήθελε και μας οδήγησε εδώ που είμαστε σήμερα...

~Αιωνία η μνήμη~

 

Βασίλης Λάμπογλου :

Θέλω να αποχαιρετήσω έναν μεγάλο Έλληνα,που κίνησε για το επέκεινα.

Ένας από τους 7 ιδρυτές που υπέγραψαν τη διακήρυξη του ΠΑΣΟΚ,αγωνιστής στην Ιταλία με το ΠΑΚ,διανοούμενος που πάντα προτασσε πρώτη τη μορφωτική αλλαγή,διεθνιστής -οχι με την σημερινή "κατάληξη" -αλλά μετέχων ενεργά στα κινήματα λαών υπό διωγμό (φωτό 2 με τον Οτσαλάν), πατριώτης -μια λέξη που σήμερα "λυμαίνεται"-,οπως την εννοούσαν στην πρώιμη αριστερη σκέψη, ευρωπαϊστή όπως δεν τολμησανε να φανταστούν οι "Ευρωπαϊστες"του καιρού μας.

Αυτός που κατόρθωσε να φέρει στη Βουλή και να αναγνωριστεί το 1994 η γενοκτονία των Ποντίων,που έφυγε διακριτικα από το ΠΑΣΟΚ σαν είδε να εξυφαινεται το κίνημα από Σημιτηδες,Λαλιωτηδες,Τσοχατζόπουλος,

ένας από τη μαγιά της Κίττυ Αρσένη,του Σάκη Καράγιωργα,του Μανώλη Δρεττακη...και των άλλων που πίσωπάτησαν στη λαίλαπα των Κουλουρηδων,των Γιαννων και των Βάσων...παίρνοντας μαζί τους αυτή την ήσυχη βουή των ανθρώπων που τους μεριασε το σύστημα για να σαρώσει.

Πορεύτηκε μόνος από επιλογή,φώναζε για την "αποσυναγωγηση" της "αθηνοκεντρικης"πολιτικής τάσης,σε κάθε του ομιλία τόνιζε την ανάγκη δημιουργίας κινήτρων για ισχυρούς πόλους εκτός της "κεντρικής σκηνής"της προσωποπαγους πολιτικής σκέψης,

οραματιζόταν μια νέα πόλη στη Θράκη -Ρωμανια που θα αποτελούσε το εφαλτήριο της εκκίνησης της νέας Πολιτείας απέναντι στη χώρα "που το 2004,το 2010? θα ήταν μια χώρα τουρκομπαροκ(σε θεσμούς) και βιλαέτι(lander) της Γερμανίας ",όπως ακούγεται όχι να προφητεύει,αλλά να ερμηνεύει και καταγράφεται -στον σύνδεσμο που σας επισυνάπτω από το συνέδριο του ΠΑΣΟΚ του 1996-απο το βήμα του ομιλητή(ακούστε το προμήνυμα του πολιτικού άνδρα και πως επαληθεύεται).

Το 1999 ίδρυσε τη Δημοκρατικη Περιφερειακή Ένωση που μετείχε των βουλευτικών εκλογών του 2000 και τιμήθηκε με 32.068 σταυρούς(περήφανος για την επιλογή μου ,στην εποχή της Γιάννας των Ολυμπιακών αγώνων και του "Ευρώ"του Σημίτη).

Πριν λίγες ώρες προστρεξε ο Έλληνας Πόντιος Μιχάλης Χαραλαμπίδης να ανταμώσει τον Άγιο Ευγένιο του.

Στο καλό Τραντελληνα...

Εγώ, σ' ευχαριστώ.

 

Μιχάλης Ερωτόκριτος ( Δήμαρχος Κάσου):

 

Οι Έλληνες Δημοκράτες που έζησαν και σπούδασαν στην Ιταλία, το Εθνικό και το Διεθνές Κίνημα για τα Δικαιώματα και την Απελευθέρωση των Λαών, σύσσωμο το Ελληνικό Λαϊκό Πατριωτικό Κίνημα, δεν μπορεί παρά να αισθάνεται τούτη την ώρα απέραντη θλίψη για τον ξαφνικό θάνατο του Μιχάλη Χαραλαμπίδη. 

Ο εκλιπών υπήρξε ένας από τους στυλοβάτες του Υγιούς Πατριωτισμού και του Ακομπλεξάριστου Νέου Διεθνισμού. 

Έχει οργώσει όλη τη χώρα, σαν άλλος απόστολος, για να διευρύνει και να βαθύνει τον τρόπο που μετά τη Μεταπολίτευση βλέπουμε τον Εθνισμό και το Διεθνισμό. Είχε πολλά να δώσει ακόμη και ευχόμαστε μέσα από την καρδιά μας το όραμα και η προσπάθειά του να συνεχισθεί.

Καλό ταξίδι, φίλε, σύντροφε, αγνέ πατριώτη Μιχάλη!

 

Κώστας Καραϊσκος ( Σπάρτακος Κομοτηνής) :

Τί νά γράψω γιά τόν Μιχάλη Χαραλαμπίδη... Ἄν οἱ πολιτικοί στήν Ἑλλάδα εἶχαν τήν ἀκεραιότητα, τήν ὀξύνοια, τήν καλλιέργεια, τήν φιλοπατρία, τόν ἰδεαλισμό του θά ἤμασταν σήμερα ὄχι ἁπλῶς διαφορετική χώρα ἀλλά ἄλλος πλανήτης. Δυστυχῶς ἕνας ἦταν ὁ Μιχάλης, πολλοί οἱ πονηροί του "σύντροφοι" κι ἔτσι τό ἔργο του ἔμεινε μισό: ἡ μνήμη τῆς Ποντιακῆς Γενοκτονίας ὑπονομεύτηκε ἀπό τή μέρα τῆς καθιέρωσής της, ἡ Ρωμανία περιορίστηκε σέ ἕναν ἡμιτελή ναό στά θρακικά παράλια, ἡ διεθνιστική του δράση δέν βρῆκε συνεχιστές (σήμερα μάλιστα δέν τολμᾶς νά τήν ἀναφέρεις, μήν σέ περάσουν γιά κάποιο woke σούργελο), οἱ ἰδέες του (γιά τήν ἀγροφιλία, γιά τήν παραγωγή, γιά τό ἀστικό τοπίο...) μείνανε κτῆμα λίγων. Τέτοια ἡ κατάντια μας.

Τά θερμά συλλυπητήριά μου στούς κοντινούς του ἀνθρώπους γιά ἕναν μεγάλο Πόντιο, ἕναν σπουδαῖο Ἕλληνα, ἕναν σπάνιο ἄνθρωπο.

 

Κρίτων Βασιλικόπουλος: 

Αητέντς’ επαραπέτανεν

Ψηλά ‘ς σα επουράνια...

 

Άγγελος Συρίγος ( καθηγητής διεθνούς δικαίου, βουλευτής): 

Πρωτογνώρισα τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη το 1988 κατά τις κινητοποιήσεις που είχαν γίνει λόγω της επισκέψεως του τούρκου πρωθυπουργού Τουργκούτ Οζάλ στην Αθήνα.

Αργότερα διάβασα τα βιβλία του για την περιφερειακή ανάπτυξη της χώρας και τον τρόπο που θα ξέφευγε από το αθηνοκεντρικό κράτος. Η αγωνία του για το πρότυπο αναπτύξεως της χώρας, τον οδηγούσε σε πρωτοποριακές και ρηξικέλευθες προτάσεις.

Την δεκαετία του 1990 πρωτοστάτησε στην αναγνώριση από τη Βουλή της γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου. Ήταν μία ρήξη με ένα παρελθόν δεκαετιών ηθελημένης λήθης που οδήγησε στο να αντιληφθούμε πως όσα συνέβησαν μεταξύ 1913-22 στα εδάφη της Μικράς Ασίας ήταν γενοκτονία.

Οι δρόμοι μας διασταυρώθηκαν χρόνια αργότερα στη Θράκη όπου πολεμούσε για το όραμά του, την πόλη Ρωμανία-Θράκη.

Υπήρξε πάντα ταγμένος στο συμφέρον του λαού και του έθνους, γνήσιος και ανιδιοτελής πατριώτης, ένα ατίθασο πνεύμα.

 

Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάσει.

 

 

 Ανακοίνωση του Γραφείου Τύπου του ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία:

 

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης έφυγε από την ζωή αφήνοντας πίσω του μια μεγάλη πολιτική παρακαταθήκη. Κατόρθωσε να συνδυάσει την Επιστήμη με τον επαναστατικό ρομαντισμό, στάθηκε απέναντι στην Δικτατορία σαν μέλος του ΠΑΚ και αποτέλεσε αναπόσπαστο ιδεολογικό συστατικό της μεγάλης δημοκρατικής έκρηξης του ‘81.

Το 1994 το Ελληνικό Κοινοβούλιο υιοθέτησε την πρότασή του να ανακηρυχθεί η 19η Μαΐου ως Ημέρα Μνήμης της Ποντιακής Γενοκτονίας.

Η ιστορική του ομιλία στο 4ο συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, στην οποία προέβλεψε την οικονομική κρίση του 2010, ως συνέπεια της επερχόμενης συστημικής διακυβέρνησης μετά τον Ανδρέα Παπανδρέου, αποτελεί ακόμη και σήμερα τον πυροκροτητή της λαϊκής συνείδησης ενάντια σε κάθε είδους διαπλεκόμενο σύμπλεγμα συμφερόντων που αποσκοπεί διαχρονικά στην φτωχοποίηση του ελληνικού λαού.

Ο ΣΥΡΙΖΑ ΠΡΟΟΔΕΥΤΙΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ, ως κόμβος συνάντησης όλων των δημοκρατικών παραδόσεων της Πατρίδας μας, αποχαιρετά τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη με αίσθημα ευγνωμοσύνης για τους δημοκρατικούς του αγώνες και την ανιδιοτέλειά του.

Έζησε αρμονικά με τις Αξίες του και έφυγε υπερήφανος ως άμεμπτος.

 

Νίκος Ανδρουλάκης (Πρόεδρος ΠΑΣΟΚ Κ.Α.)

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης, το ιστορικό στέλεχος του ΠΑΣΟΚ και εκ των συντακτών της Ιδρυτικής Διακήρυξης του Κινήματος, δεν είναι πια κοντά μας.

Βαθιά δημοκράτης, πατριώτης και ιδεολόγος χάραξε μια πολιτική διαδρομή, που χαρακτήριζε το ήθος και η συνέπεια.

Πρωτοστάτησε και πέτυχε το 1994 να αναγνωριστεί η 19^η Μαΐου ως ημέρα μνήμης της ποντιακής γενοκτονίας από το Ελληνικό Κοινοβούλιο.

Αποχαιρετώ έναν ρομαντικό αγωνιστή με συγκίνηση και σεβασμό.

Κυριάκος Βελόπουλος ( Πρόεδρος ΕΛ.ΛΥ) 

 Ένας πραγματικός πατριώτης, ένας ασυμβίβαστος αγωνιστής, ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης έφυγε σήμερα από κοντά μας. Ο αγώνας του Μιχάλη Χαραλαμπίδη για Εθνική Ανεξαρτησία και Λαϊκή Κυριαρχία, θα εμπνέει για πάντα κάθε Ελληνίδα, κάθε Έλληνα. Η ζωή και το έργο του με κορωνίδα την αναγνώριση της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού από τους Τούρκους, επιβεβαιώνει τη ρήση του Ηρακλείτου, «εἷς ἐμοὶ μύριοι, ἐὰν ἄριστος ἦι».Η πολιτική του οξυδέρκεια, καθώς ήταν αυτός που πρώτος εμπνεύστηκε τον εθνικής σημασίας αγωγό Μπουργκάς - Αλεξανδρούπολη, αποδεικνύει ότι η υπεράσπιση του εθνικού συμφέροντος, «γκρεμίζει» τα «κομματικά τείχη. 

Περικλής Νεάρχου (πρέσβης ε.τ.) 

ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΣΤΟΝ ΦΙΛΟ ΚΑΙ ΑΓΩΝΙΣΤΗ ΜΙΧΑΛΗ ΧΑΡΑΛΑΜΠΙΔΗ

Ημουν εκτός Αθηνων οταν εμαθα την απίστευτη ειδηση οτι ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης δεν ειναι πια μαζί μας.Ηταν πραγματικός κεραυνός.Τον ειχα δει δύο εβδομάδες πριν. Ηθελε να μου δώσει το νέο του βιβλίο " Αγροφιλία ". Πήγαμε και φάγαμε μαζί και ηπιαμε μετά καφέ.Συζητήσαμε επι ωρες. Δεν μου παραπονέθηκε για θέματα υγίειας. Αντιθέτως ,με συμβούλευε να προσέχω την υγίεια μου , οπως , υποτίθεται , εκανε και αυτός.

Το τελευταιο βιβλίο του ηταν μια αφορμή για να κάνουμε μεγάλες αναδρομές στην πολιτική του ΠΑΣΟΚ αλλά και των αλλων Κυβερνήσεων στον αγροτικό τομέα.Πίστευε βαθιά οτι πρέπει τώρα να επικεντρωθουμε σε μια νέου τύπου αγροτική ανάπτυξη, η οποία θα συνδέει και θα συνθέτει την αγροτική ανάπτυξη με την ιστορία και τον πολιτισμό, το περιβάλλον , την παιδεία , την τεχνολογία και τη δημογραφική αναστροφή.Απέναντι στο παλαιό ρευμα της αστυφιλίας , πρέπει να αντιτάξουμε τώρα την αγροφιλία.

Παρέπεμπε στη θεά Δήμητρα, στην Αρτέμιδα, τη μεγάλη οικολόγο θεά που τιμώρησε σκληρά τον Αγαμέμνονα γιατί ειχε σκοτώσει ενα ελάφι στο ιερό αλσος της. Στο Αρκαδικό ιδεωδες, που το επικαλειται σήμερα για προβολή η Τοσκάνη.Περπατούσαμε κοντά στην Μητρόπολη.Θυμήθηκε αυτό που του ειχα δείξει στο μικρό εκκλησάκι της Παναγίας της Γοργοεπήκοου, ενω συζητούσαμε για τη θεά Δήμητρα, θεά της γεωργίας αλλά και της αναγέννησης, που εκφραζόταν συμβολικά με τον σπόρο που πεθαίνει και δίνει νέα ζωή.Του εδειξα τα εντοιχισμένα αρχαια γλυπτά που παριστάνουν τον ιερό κέρνο, λατρευτικό σκευος των Ελευσινίων Μυστηρίων και τις ιερές διασταυρούμενες λαμπάδες της Δήμητρας.Ενθουσιάστηκε.Τις περιέλαβε στο νέο του βιβλίο.

Ηταν πολύ ενθουσιασμένος και για το νέο του βιβλίο ,οπως ηταν και για το προηγούμενο , που μου ειχε χαρίσει και ειχε ως θέμα την Καλαυρία.Ειχε γυρίσει τότε απο την Κάτω Ιταλία, οπου ειχε κάνει πολλές ομιλίες και συναντήσεις." Δεν μπορεις να πιστέψεις " ,μου ειπε ," τι γίνεται εκει.Υπάρχει μια απίστευτη αφύπνιση για τη Μεγάλη Ελλάδα, σε μαζικό επίπεδο.Αισθάνονται Ελληνες και θέλουν να εχουν στενούς δεσμούς , αν οχι Ενωση , με την Ελλάδα." Τα ιδια μου περιέγραψε και ενα αλλος φίλος ζωγράφος απο την Τρίπολη.Ηθελα να τους φέρω σ' επαφή αλλά , δυστυχως , δεν πρόλαβα. Του εδωσα απο πλευρας μου μια δική μου τραγωδία, με θέμα τον Κορίνθιο στρατηγό Τιμολέοντα ,που ειχε πρωτοστατήσει σε αγωνες κατά των τυράννων και των Καρχηδονίων στις Συρακουσες και σ' ολη τη Σικελία.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης ηταν πέρα απο την καθημερινή και συμβατική πολιτική.Ηταν ο ανθρωπος των μεγάλων οραμάτων και των ιδεων για μια βαθειά αλλαγή και επανασύνδεση των θραυσμάτων του μεγάλου μωσαϊκου του οικουμενικου Ελληνισμου. Αυτου , που το Ελληνικό κράτος απεδείχθη , δυστυχως , ανάξιο να εκφράσει και να εκπροσωπήσει.

Επανερχόταν συχνά στις συζητήσεις μας στο θέμα της Ρωμανίας , της νέας πόλεως που ειχε προτείνει να ιδρυθει στη Θράκη για να υποδεχθει δημιουργικά τους Ελληνες Ποντίους της Μαύρης Θάλασσας, που ειχαν εξαναγκασθει να ξεριζωθουν απο τις πανάρχαιες πατρίδες τους.Αντι το κράτος να αγκαλιάσει την ιδέα αυτή και να τη συνδέσει με τα δικά της προγράμματα δημιουργίας θέσεων εργασίας και παραγωγης,την αγνόησε εχθρικά και δεν ηρθε αρωγός για την πραγματοποίησή της.

Ειχα τότε υποβάλει και ο ιδιος στον Πρωθυπουργό μια εκθεση για την εγκατάσταση στη Θράκη 50 000 Ποντίων .Θα ηταν ενας τρόπος να ενισχυθει το δημογραφικό της Θράκης και ν' αντιμετωπισθουν, σε δομικό επίπεδο , οι Τουρκικές υπονομευτικές δραστηριότητες.Θα ηταν επίσης ενας τρόπος να αξιοποιηθει το ανθρώπινο αυτό δυναμικό για τις σχέσεις με τη Μαύρη Θάλασσα και τις Παραδουνάβιες περιοχές.Αυτούς τους στόχους ειχε και η Ρωμανία του Μιχάλη Χαραλαμπίδη, που εντασσόταν σε μια πανάρχαια Ελληνική παράδοση; τη δημιουργία νέων πόλεων, ως κέντρων δημιουργικης παρουσίας, εμπορίου και πολιτισμου.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης υπηρετουσε και πολλά αλλα μέτωπα; την αναγνώριση της Ποντιακης Γενοκτονίας.Η συμβολή του στον αγώνα αυτό ηταν εμβληματική και καταλυτική.Τον αγώνα γι' απελευθέρωση του Κουρδικου λαου, τον οποιον ενέτασσε σ' ενα ευρύτερο πλαίσιο χειραφετήσεως και απελευθερώσεως των λαων της Μικρας Ασίας, τους οποίους υποδούλωσε, κατέσφαξε, αλλοτρίωσε και καταπίεσε ο Τουρκικός φασισμος , με την Ισλαμιστική, Οθωμανική εκδοχή του, αλλά και τη Κεμαλική εκδοχή του.Μόνιμη εγνοια και αγωνία του ηταν τα εθνικά θέματα, η Κύπρος , η Μακεδονία , το Αιγαιο και η αναμόρφωση της πολιτικης ζωης , με ορους οικουμενικου Ελληνισμου, αξιοκρατίας ,παιδείας και πολιτισμου.

Ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης ηταν ενας μεγάλος Ελληνας , που μπορουσε να δώσει πολλά ακόμη,με τις ιδέες και τα οράματά του για μια αλλη Ελλάδα, επάξια της ιστορίας και του πολιτισμου της.Συνέδεε, με βαθυστόχαστο τρόπο , τον Αρχαιο Ελληνισμό με την Ορθοδοξία και αντιμετώπιζε με την ιδια συγκίνηση τα Ελευσίνια Μυστήρια και τον Επιτάφιο.Εφυγε , δυστυχως , νωρίς.Αφησε ομως , με το παράδειγμα και το ηθος του ,πολύτιμη παρακαταθήκη.Αγωνίσθηκε σ' ολη του τη ζωή τον καλό αγώνα και του αξίζει ο επαινος και ο στέφανος της δικαιώσεως της ζωης του.Οι μυροφόρες της λαϊκης μας παραδόσεως θα τον προυπαντήσουν στις πύλες τ' ουρανου και θα τον ράνουν με ροδοπέταλα και ροδόσταμο.

 

Αιωνία σου η μνήμη, αγαπημένε φίλε.

 

Συνέντευξη στον Αντώνη Κοκορίκο, 12-5-2019 

 

 

Η Ανώτατη Εκπαίδευση και το άρθρο 16 του Συντάγματος ( Συλλογή άρθρων - Ανανεώνεται)

 

Η σχέση ευρωενωσιακού και εθνικού συνταγματικού δικαίου, η γραμματική ερμηνεία και η οργάνωση της εκπαίδευσης στην Ελλάδα μέσα από τα συνταγματικά κείμενα.

Του Βασίλη Ασημακόπουλου

 

Ευχαριστώ θερμά για την πρόσκληση τον Φ.Σ. «Παρνασσός» και ειδικότερα τον Πρόεδρο Βασίλη Κωνσταντινόπουλο και τον Αντιπρόεδρο Μανόλη Χατζηνάκη. Για όποιον/α παρακολουθεί την εξέλιξη του «Παρνασσού» τα τελευταία χρόνια, πραγματικά αξίζουν συγχαρητήρια στους ακούραστους πρωταγωνιστές της αναγέννησης της φυσιογνωμίας του ιστορικού αυτού Φιλολογικού Συλλόγου.

Ευχαριστώ λοιπόν για την εξαιρετικά τιμητική για εμένα πρόσκληση να συμμετάσχω στην αποψινή ημερίδα, με εκλεκτούς συνομιλητές, για ένα τέτοιο θέμα, σ’ αυτήν την ιστορική αίθουσα στο κέντρο της Αθήνας. Γιατί οι πόλεις πρέπει να έχουν ταυτότητα και μνήμη. Όπως οι χώρες, τα κράτη έχουν Συντάγματα. Έχουν κανόνες δηλαδή, ανώτατους καταστατικούς χάρτες που ορίζουν το πλαίσιο της οργανωμένης ζωής των πολιτών, αλλά και του κράτους. Την οργάνωση της εξουσίας, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις κυβερνώντων και κυβερνωμένων.

Το θέμα της Ανώτατης Εκπαίδευσης, στην τωρινή συγκυρία συνδέεται με τη συζήτηση-αντιπαράθεση που έχει προκληθεί, λόγω της κυβερνητικής πρωτοβουλίας να φέρει ν/σ με τίτλο : «Ενίσχυση του Δημόσιου Πανεπιστημίου – Πλαίσιο λειτουργίας μη κερδοσκοπικών παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων». Ήδη έχει ολοκληρωθεί η φάση της δημόσιας διαβούλευσης, έχει κατατεθεί στη Βουλή και εισέρχεται στην αρμόδια επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων της Βουλής. Βαδίζουμε συνεπώς στην τελική ευθεία για την ψήφιση του συγκεκριμένου ν/σ. Κεντρική στόχευσή του είναι να μπορούν να ιδρυθούν/λειτουργήσουν ιδιωτικά-μη κρατικά, με τη μορφή των παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων.

Το συγκεκριμένο ν/σ που φέρνει η κυβέρνηση, ουσιαστικά θέτει τρία ζητήματα.
1) Το θέμα της συνταγματικότητας, δηλαδή κατά πόσον είναι συμβατή με το άρθρο 16 του Συντάγματος μια ερμηνεία που να επιτρέπει την ίδρυση και λειτουργία ιδιωτικών-μη κρατικών πανεπιστημίων
2). Ποια είναι η κατάσταση σήμερα στα δημόσια πανεπιστήμια ;
3). Τι προβλέπει και τι ζητήματα θέτει το ν/σ για τη λειτουργία των ιδιωτικών-μη κρατικών, αλλά και των δημοσίων πανεπιστημίων, καθώς το ν/σ περιλαμβάνει και διατάξεις που αφορούν στη λειτουργία των δημοσίων πανεπιστημίων.

Θα αναφερθώ στο 1ο ζήτημα, δηλαδή το Συνταγματικό, αφενός στη σχέση του με το ευρωενωσιακό δίκαιο και αφετέρου από μια ειδικότερη οπτική, ιστορικού περισσότερο χαρακτήρα, όχι γιατί τα άλλα δύο δεν είναι εξαιρετικά σημαντικά, αλλά πιστεύω ότι μεθοδολογικά προηγείται και θέτει ευρύτερα ζητήματα δημοκρατίας στη χώρα.

Εισαγωγή- Κάποια ερωτήματα

Την περίοδο 2006-2007, όταν και τότε υπήρξε σημαντική πανεκπαιδευτική και όχι μόνον, κινητοποίηση, η συζήτηση αφορούσε την αναθεώρηση ή όχι του άρθρου 16 του Συντάγματος. Γι’ αυτό και η αναθεώρηση του 2008 έχει μια ιδιαιτερότητα, σε σχέση με τις άλλες τρεις αναθεωρήσεις του Συντάγματος στα χρόνια της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας,, εκείνες του 1986, 2001 και 2019. Είναι πολύ σημαντική για το άρθρο που τελικά δεν αναθεωρήθηκε. Δηλαδή το άρθρο 16.

Το 2024 η συζήτηση είναι διαφορετική. Αν θα παραβιασθεί δια της ερμηνευτικής παράκαμψης το Σύνταγμα και ειδικότερα το άρθρο 16 ή όχι.

Ένα ερώτημα που αυθόρμητα γεννιέται σε κάθε καλόπιστο πολίτη αυτής της χώρας, είναι το εξής :

Γιατί η κυβέρνηση επιλέγει να αλλάξει την πάγια γραμμή της ΝΔ – του νυν Πρωθυπουργού συμπεριλαμβανομένου – από τα μέσα της δεκαετίας του ’90 και μέχρι το α΄ εξάμηνο του 2023, ότι για να επιτραπεί η ίδρυση-λειτουργία ιδιωτικών-μη κρατικών πανεπιστημίων, απαραίτητη προϋπόθεση είναι η προηγούμενη αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος, που ρητώς απαγορεύει ένα τέτοιο ενδεχόμενο ;
Γιατί επιλέγει την ανασφάλεια δικαίου, με όλα τα προβλήματα που μπορούν να προκύψουν στις ζωές των πολιτών και τον προγραμματισμό των σπουδών ;

Αυτό είναι ένα μεγάλο ερώτημα που καλείται να απαντήσει η κυβέρνηση. Τι συνέβη δηλαδή από το καλοκαίρι του 2023 και μετά, που δεν συνέβαινε προηγουμένως.

Άλλωστε η ΝΔ τόσο την περίοδο 2004-2007-2009, όσο και την περίοδο 2019-2023, μολονότι στις κυβερνητικές της θητείες ψήφισε νομοσχέδια για την τριτοβάθμια εκπαίδευση (ν. 3549/2007 και ν. 4957/2022 αντίστοιχα), δεν ψήφισε νόμο για την ίδρυση-λειτουργία ιδιωτικών/μη κρατικών, ενώ ήταν υπέρ, επειδή ακριβώς κατά τις διαδικασίες συνταγματικής αναθεώρησης 2001, 2008, 2019, δεν είχε αναθεωρηθεί το άρθρο 16, μολονότι η ΝΔ και τις τρεις φορές το είχε προτείνει .

Ιδίως δε ο πρόσφατος- ισχύων νόμος 4957/2022 που αφορούσε την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση αποκλειστικά, έκτασης 489 άρθρων και 260 σελίδων, «συμπληρώνεται» με το υπό συζήτηση ν/σ, το οποίο για τα δημόσια πανεπιστήμια περιλαμβάνει 129 άρθρα – 71 σελίδες ν/σ, πέραν δηλαδή του τμήματος του ν/σ που αφορά τα «μη κρατικά». Τι διαπίστωσαν στους 20 μήνες που μεσολάβησαν από την ψήφιση του προηγούμενου νόμου ;

Πολλώ δε μάλλον που δεν υφίσταται κανένα νέο νομοθετικό ή νομολογιακό δεδομένο που να κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση και να ανατρέπει την πάγια αυτή πολιτική θέση, δηλαδή την αναγκαία προηγούμενη αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος, προκειμένου να ψηφιστεί νόμος για τα ιδιωτικά – “μη κρατικά”.

Η θέση αυτή, δηλαδή η αναγκαία και υποχρεωτική προηγούμενη αναθεώρηση του Συντάγματος δεν ήταν μόνον θέση πολιτική ή νομολογιακή, ήταν και θέση της θεωρίας του Συνταγματικού Δικαίου, συμπεριλαμβανομένων των καθηγητών συνταγματικού-δημοσίου δικαίου, που τάσσονταν υπέρ της αναθεώρησης του άρθρου 16 τις τελευταίες δεκαετίες ή άλλαξαν τη στάση τους τα τελευταία χρόνια, και εκείνοι μέχρι το καλοκαίρι του 2023 ήταν της θέσης ότι για να επιτραπεί η λειτουργία μη κρατικών-ιδιωτικών πανεπιστημίων, απαραίτητη ήταν η προηγούμενη αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος.

Ως εκ τούτου το θέμα στο επίπεδο της θεωρίας/επιστημονικό, στο επίπεδο της πολιτικής και στο επίπεδο της νομολογίας δεν υπήρχε. Ήταν λυμένο λόγω αφενός της αυτονόητης υποχρέωσης σεβασμού και τήρησης του Συντάγματος, αφετέρου από την ισορροπία μεταξύ Ευρωενωσιακού και Εθνικού Συνταγματικού Δικαίου, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί από τη νομολογία του Συμβουλίου Επικρατείας, του Δικαστηρίου Ευρωπαϊκής Ένωσης, την ελληνική νομοθεσία και εφαρμόζεται με τη μορφή της διάκρισης μεταξύ ακαδημαϊκών και επαγγελματικών δικαιωμάτων.

Η παρούσα ανακοίνωση αρθρώνεται σε τρία επιμέρους ζητήματα : Α) Σχέση ευρωενωσιακού και εθνικού συνταγματικού δικαίου, Β) Άρθρο 16 : Μια συνοπτική γραμματική ερμηνεία, Γ) Η οργάνωση της παιδείας-εκπαίδευσης στην Ελλάδα μέσα από μια ιστορική-συγκριτική προοπτική των συνταγματικών κειμένων.

Α) Σχέση ευρωενωσιακού και εθνικού συνταγματικού δικαίου

Δεν υπάρχει καμία αντίθεση, μεταξύ των δύο δικαϊκών συστημάτων στο συγκεκριμένο ζήτημα . Γι’ αυτό και η Ελληνική Δημοκρατία μέχρι σήμερα δεν έχει κληθεί από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να δώσει εξηγήσεις για παραβίαση της ευρωενωσιακής νομοθεσίας. Ούτε υφίσταται απόφαση του Δικαστηρίου Ευρωπαϊκής Ένωσης που να υποχρεώνει την Ελληνική Δημοκρατία στη λήψη σχετικού νομοθετικού μέτρου, αντίστοιχου με το ν/σ που φέρνει η κυβέρνηση. Ούτε υφίσταται απόφαση του Συμβουλίου Επικρατείας σ’ αυτήν την κατεύθυνση. Και ο λόγος είναι ο ακόλουθος.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέχρι σήμερα δεν έχει ομοσπονδιακή δομή. Δεν υφίσταται Ευρωπαϊκή Συνταγματική Συνθήκη, καθώς το «Ευρωσύνταγμα», καταψηφίστηκε στα δημοψηφίσματα του 2005 στην Γαλλία και στην Ολλανδία. Η Ε.Ε. είναι μια πρωτότυπη μορφή περιφερειακής ολοκλήρωσης, που κινείται στη βάση της διακυβερνητικής λειτουργίας και με εκχώρηση αρμοδιοτήτων (σύστημα δοτής αρμοδιότητας) που ανήκαν στη σφαίρα της εθνικής κυριαρχίας, δηλαδή στην λεγόμενη «αποκλειστική αρμοδιότητα της αρμοδιότητας» με όρους συνταγματικής θεωρίας , υπέρ της υπερεθνικής ολοκλήρωσης. Γι’ αυτό και υπάρχουν τριών ειδών αρμοδιότητας σύμφωνα με τη Συνθήκη Λειτουργίας Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΛΕΕ) η λεγόμενη και συνθήκη της Λισαβώνας.

Οι αποκλειστικές αρμοδιότητες της ΕΕ (άρθρο 3 ΣΛΕΕ-Συνθήκη) σε τομείς όπως τελωνειακή ένωση, κανόνες ανταγωνισμού, νομισματική πολιτική για τα κράτη-μέλη της ζώνης του ευρώ.

Οι συντρέχουσες αρμοδιότητες (άρθρο 4 ΣΛΕΕ) όπου ΕΕ και κράτη-μέλη δρουν από κοινού, με προβάδισμα της Ε.Ε., σε τομείς όπως περιβάλλον, ενέργεια, κοινωνική πολιτική, ασφάλεια, δικαιοσύνη.

Οι υποστηρικτικές αρμοδιότητες (άρθρο 6 ΣΛΕΕ), που ανήκουν/παραμένουν στα κράτη-μέλη και η παρέμβαση της Ε.Ε. είναι συμπληρωματική-συντονιστική, σε τομείς όπως εκπαίδευση, τουρισμός, βιομηχανία, υγεία.

Η άσκηση των αρμοδιοτήτων διαπνέεται από δύο βασικές αρχές. Εκείνη της αναλογικότητας και εκείνη της επικουρικότητας, η οποία αφορά ιδίως τις υποστηρικτικές αρμοδιότητες της Ε.Ε., που μας ενδιαφέρει εν προκειμένω στα ζητήματα εκπαίδευσης.

Όλα τα ανωτέρω στο πλαίσιο των 4 βασικών αρχών οικονομικής ελευθερίας που αποτελούν τον πυρήνα της ΕΕ, δηλαδή της ελευθερίας κίνησης κεφαλαίου, εργασίας, αγαθών, υπηρεσιών, στις οποίες προφανώς εντάσσεται και το δικαίωμα εγκατάστασης και κερδοφορίας μιας επιχείρησης

Η εκπαίδευση, με τα άρθρα 165-166 Συνθ. Λ.Ε.Ε., το λεγόμενο πρωτογενές ευρωενωσιακό δίκαιο, εντάσσεται στο πεδίο των υποστηρικτικών αρμοδιοτήτων της Ε.Ε.. δηλαδή στα κράτη-μέλη. Γι’ αυτό άλλωστε και η ερμηνεία του άρθρου 16 με βάση το ευρωενωσιακό δίκαιο που εισηγούνται έγκριτοι καθηγητές συνταγματικού δικαίου και αποδέχεται η κυβέρνηση ή ορθότερα ζητήθηκε η επιστημονική άποψη, κάνουν λόγο για τις γενικές αρχές, επικαλούμενοι μεταξύ άλλων και την περίπτωση του βασικού μετόχου.

Όμως εν προκειμένω έχουμε τις ειδικότερες διατάξεις του ίδιου του πρωτογενούς ευρωενωσιακού δικαίου και συνεπώς η αρχή της ελευθερίας εγκατάστασης, έχει αφενός συγκεκριμένους ευρωενωσιακούς περιορισμούς. Διαφορετικά ειπωμένο δεν υφίστανται ευρωενωσιακοί κανόνες που να υποχρεώνουν την Ελληνική Δημοκρατία σε μια τέτοια νομοθέτηση . Αφετέρου ερμηνεία ενάντια στο γράμμα του Συντάγματος – contra legem ερμηνεία- όπως συμβαίνει εν προκειμένω ιδίως αναφορικά με την παρ. 5 του άρθρου 16, δεν μπορεί να βρει έρεισμα με την επίκληση γενικών ενωσιακών ελευθεριών προκειμένου να παρακαμφθεί η συγκεκριμένη εθνική συνταγματική επιταγή, ακριβώς επειδή στην παιδεία η Ε.Ε. έχει μόνον υποστηρικτική αρμοδιότητα. Ούτε αποκλειστική, ούτε συντρέχουσα. Το στοιχείο αυτό διαφοροποιεί την περίπτωση του άρθρου 16 του Συντάγματος με εκείνη του «βασικού μετόχου», όπου συγκεκριμένες ρυθμίσεις ενωσιακής οδηγίας επέβαλλαν ερμηνευτική «διόρθωση» του άρθρου 14 παρ. 9 του Συντάγματος .

Από άποψη παράγωγου ευρωπαϊκού δικαίου, δηλαδή κοινοτικών οδηγιών, ιδίως η 2005/36/ΕΚ που αφορά επιχειρήσεις επαγγελματικής κατάρτισης με το σύστημα της δικαιόχρησης-franchising, έχει ήδη ενσωματωθεί με το ΠΔ 38/2010. Συνεπώς η σχέση ευρωενωσιακού και συνταγματικού δικαίου έχει ρυθμιστεί-αποτυπωθεί σε επίπεδο νομολογίας και νομοθεσίας από μακρού χρόνου, στη βάση της διάκρισης μεταξύ ακαδημαϊκών και επαγγελματικών δικαιωμάτων .

Ας σημειωθεί επιπλέον ότι σύμφωνα με το άρθρο 4 παρ. 2 της ΣΛΕΕ ορίζεται σεβασμός από την Ένωση στην εθνική ταυτότητα που είναι συμφυής με τη θεμελιώδη πολιτική και συνταγματική δομή του κράτους-μέλους. Η οργάνωση της παιδείας στο άρθρο 16 του Συντάγματος, τόσο ως διατύπωση, όσο και ως προς το ιστορικό των αναθεωρήσεων που έχουν επιχειρηθεί και έχουν μέχρι τώρα στο σύνολό τους απορριφθεί, μπορεί ενδεχομένως να θεωρηθεί ότι συναποτελεί στοιχείο εθνικής συνταγματικής ταυτότητας, με υποχρέωση σεβασμού της ΕΕ

Όσον αφορά το θέμα της διεθνούς συμφωνίας της GATS σημερινού ΠΟΕ (Γενική Συμφωνία για τις συναλλαγές στον τομέα των υπηρεσιών)- που αφορά το θέμα που συζητάμε καθώς τρίτες χώρες, μεταξύ αυτών και η Αγγλία που δεν είναι πλέον κράτος-μέλος της ΕΕ και επειδή πιθανά πανεπιστήμια που θα μπουν στη διαδικασία αυτής της επιχειρηματικής πρωτοβουλίας, το πλαίσιο της οποίας διαμορφώνει η κυβέρνηση με το προτεινόμενο ν/σ, έχουν έδρα στο Ηνωμένο Βασίλειο, ούτε στην περίπτωση αυτή κατά μία ισχυρά υποστηριζόμενη νομικά άποψη , υφίσταται συμβατική υποχρέωση της Ελληνικής Δημοκρατίας. Η χώρα μας έχει ρητά επιφυλαχθεί του δικαιώματός της για επιβολή κάθε είδους περιορισμών, χωρίς δεσμεύσεις, ως προς τα εκπαιδευτικά ιδρύματα που χορηγούν κρατικώς αναγνωρισμένα διπλώματα .

Τους κινδύνους παραβίασης και του Ευρωενωσιακού δικαίου από το συγκεκριμένο ν/σ και εφόσον καταστεί νόμος του ελληνικού κράτους, επισημαίνει και με το από 19-2-2024 Υπόμνημά της προς τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών, η Ένωση Επιστημόνων Ευρωπαϊκών Σπουδών ύστερα από σχετική ημερίδα που διοργάνωσε στον Δ.Σ.Α. στις 15-2-2024 :

Όπως καταληκτικά συνοψίζεται στο σχετικό Υπόμνημα :

« 1) Δεν υπάρχει – ούτε και θα μπορούσε να υπάρχει – απαίτηση ακαδημαϊκής αναγνώρισης των ευρωπαϊκών τίτλων σπουδών στη χώρα μας. Το ν/σ συνιστά πολιτική επιλογή, όχι νομική αναγκαιότητα.
2) Οι επί μέρους όροι αδειοδότησης και λειτουργίας των ΝΠΠΕ (που επιβάλλονται ως «αντάλλαγμα» για την ακαδημαϊκή αναγνώριση) βρίθουν περιορισμών, οι οποίοι είναι αμφίβολο αν πληρούν τις προϋποθέσεις της νομολογίας Gebhard: αν δικαιολογούνται από επιτακτικό λόγο δημοσίου συμφέροντος, είναι δύσκολο να στηριχθεί ότι είναι απαραίτητοι και αναλογικοί.
3) Ασχέτως των επί μέρους ρυθμίσεων, με τη ρύθμιση αυτήν ο Έλληνας νομοθέτης παραβιάζει το Ενωσιακό δίκαιο, με δύο τρόπους: i) δημιουργεί στρεβλώσεις στην εσωτερική αγορά υπηρεσιών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, δημιουργώντας εγκατάσταση δύο ταχυτήτων: αυτή που σέβεται την αρχή της αμοιβαίας αναγνώρισης και των ελέγχων του κράτους προέλευσης αλλά δίνει μόνον επαγγελματική ισοδυναμία, και αυτήν η οποία οδηγεί σε αυτόματη ακαδημαϊκή αναγνώριση, παραβιάζοντας πολλαπλά τις αρχές της εσωτερικής αγοράς, ii) ευνοεί τους παρόχους εκπαιδευτικών υπηρεσιών που είναι πρόθυμοι να δεχθούν τους όρους, ελέγχους και πιστοποιήσεις που παραβιάζουν το Ενωσιακό δίκαιο.
4) Τα παραπάνω στοιχεία παραβίασης του δικαίου της ΕΕ, ακόμη κι αν δεν ερωτηθεί σχετικά, το ΔΕΕ είναι πιθανό να τα εντοπίσει σε ενδεχόμενο προδικαστικό ερώτημα. Ούτως ή άλλως, ενδεχόμενο προδικαστικό ερώτημα του ΣτΕ – και άρα και η απάντηση του ΔΕΕ – δε μπορεί να επικεντρώνεται στην ερμηνεία του Συνταγματικού μας δικαίου, αλλά του Ενωσιακού. Συνεπώς, αν υποβληθεί προδικαστικό ερώτημα στο ΔΕΕ, πιθανότατα η απάντηση θα οδηγήσει σε ακόμη πιο «φιλελεύθερες» προσεγγίσεις».

Είναι ορατό το ενδεχόμενο ότι με το ν/σ και εφόσον ψηφιστεί, ανοίγει η πόρτα για την ιδιωτικοποίηση των δημοσίων πανεπιστημίων και την επιβολή διδάκτρων στα προπτυχιακά. Η νομολογία του ΔΕΕ και η ευρωενωσιακή νομοθεσία στην περίπτωση αυτή, μπορεί να αποτελέσουν το βασικό όχημα, καθώς αυτό που επιβάλλουν τόσο οι διατάξεις του ενωσιακού δικαίου, όσο και οι διεθνείς συμφωνίες όπως η GATS, είναι εάν επιτρέψει ένα κράτος μέλος τη λειτουργία μη κρατικών πανεπιστημίων να μην προβαίνει σε άμεσες ή έμμεσες, εν τοις πράγμασι διακρίσεις με βάση την ιθαγένεια, την έδρα κλπ. Επ’ αυτού η απόφαση του ΔΕΕ C-66/18 του 2020, Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά Ουγγαρίας, για την οποία γίνεται μεγάλη συζήτηση .

Όλα αυτά είναι γνωστά και έχουν ήδη καταδειχθεί με μεγάλη σαφήνεια στο δημόσιο διάλογο και στην τωρινή συγκυρία.

Β) Τι λέει το άρθρο 16 του Συντάγματος ; Μια συνοπτική γραμματική αναφορά- ερμηνεία

Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου του ΑΠΘ Ακρίτας Καϊδατζής, σε μια παρέμβασή του, « το άρθρο 16 λέει αυτό που όλοι διαβάζουμε» . «Η σύσταση ανώτατων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται» (παρ. 8). Υποστηρίχθηκε ότι η σύσταση απαγορεύεται και όχι η εγκατάσταση παραρτημάτων πανεπιστημίων που έχουν συσταθεί σε άλλο κράτος . Όμως το άρθρο 16 περιέχει δύο ακόμα διατάξεις. Η πρώτη λέει: «H ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση» (παρ. 5). Και η δεύτερη: «Οι καθηγητές των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι δημόσιοι λειτουργοί. Το υπόλοιπο διδακτικό προσωπικό τους επιτελεί επίσης δημόσιο λειτούργημα» (παρ. 6). Καλύπτονται δε από την ακαδημαϊκή ελευθερία (παρ. 1).

Το Σύνταγμα, επομένως, δεν απαγορεύει απλώς τα ιδιωτικά πανεπιστήμια (παρ. 8). Απαγορεύει κάθε είδους, μορφής και ονομασίας πανεπιστήμιο που δεν λειτουργεί ως πλήρως αυτοδιοικούμενο ν.π.δ.δ. (παρ. 5) με καθηγητές δημόσιους λειτουργούς (παρ. 6). Δεν χρειάζεται να είναι κανείς νομικός ή συνταγματολόγος για να αντιληφθεί ότι αυτή είναι μια απόλυτη απαγόρευση. Οι λέξεις «αποκλειστικά» και «απαγορεύεται», που είναι οι κρίσιμες, δεν αφήνουν περιθώριο αμφιβολίας. Επιτάσσοντας ως αποκλειστική τη μορφή του ν.π.δ.δ., το Σύνταγμα θέτει εκτός συναλλαγών την ανώτατη εκπαίδευση, συνοψίζει ο Ακρίτας Καϊδατζής στην παρέμβασή του.

Οι ερμηνευτικές προσεγγίσεις που προτείνονται με τις έννοιες-ορολογίες του «ζωντανού Συντάγματος», του «επαυξημένου Συντάγματος», του «πολυεπίπεδου συνταγματισμού», δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές σε μια contra legem ερμηνεία, δηλαδή ερμηνεία ενάντια στο γράμμα του Συντάγματος. Μια τέτοια μεταχείριση-αντιμετώπιση συνταγματικών διατάξεων, δηλαδή κανόνων δικαίου αυξημένης τυπικής ισχύος, ανοίγει διάπλατα την πόρτα της αυθαιρεσίας της εξουσίας και των ισχυρών.

Γ) Η οργάνωση της παιδείας-εκπαίδευσης στην Ελλάδα μέσα από μια ιστορική-συγκριτική προοπτική των συνταγματικών κειμένων.

Η κλασική ερμηνευτική προσέγγιση των κανόνων δικαίου, έχει τέσσερα επίπεδα. Την γραμματική, την ιστορική, την συστηματική και την τελολογική ερμηνεία. Θα ακολουθήσουμε μια ευρύτερη ιστορική ερμηνεία, όχι κλασικού τύπου, μέσα από την συγκριτική ανάλυση των συνταγματικών κειμένων, για τον εξής επιπλέον λόγο. Πολλές φορές στο δημόσιο διάλογο που έχει αναπτυχθεί, τόσο από τα πλέον αρμόδια κυβερνητικά χείλη, όσο και από έγκριτους συνταγματολόγους, ακόμα και στην επίσημη αιτιολογική έκθεση του ν/σ, αναπαράγεται το σχήμα ότι το άρθρο 16 του Συντάγματος είναι χουντικής προέλευσης, λόγω της μορφής του πανεπιστημίου που προβλέπει ως αποκλειστικά ΝΠΔΔ.

Το επιχείρημα είναι μεν νομικά αδιάφορο, πολιτικά όμως καθόλου αθώο. Γι’ αυτό και διαρκώς επαναλαμβάνεται. Πέραν όμως απ’ αυτό είναι πλήρως διαστρεβλωτικό της πραγματικότητας. Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή της εξέλιξης της συνταγματικής ιστορίας της σύγχρονης Ελλάδας . Είναι και η αίθουσα, ο χώρος που βρισκόμαστε, το πνεύμα του τόπου, που καλεί σε τέτοιες προσεγγίσεις, αναγνώσεις και ματιές.

Η σημασία της παιδείας, είχε συνειδητοποιηθεί από τους υπόδουλους Έλληνες. Η συνειδητοποίηση αυτή που ερχόταν από τους αιώνες, συνδέθηκε και συναντήθηκε στην πορεία με το ρεύμα του Διαφωτισμού. Ο Ρήγας Βελεστινλής στο σχέδιο του Συντάγματός του (1797) θα το διατυπώσει περίφημα στο άρθρο 22 : « Όλοι χωρίς εξαίρεσιν έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα, η πατρίς έχει να καταστήση σχολεία εις όλα τα χωρία δια τα αρσενικά και τα θηλυκά παιδία. Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή με την οποίαν λάμπουν τα ελεύθερα έθνη. Να εξηγούνται οι παλαιοί ιστορικοί συγγραφείς. Εις δε τα μεγάλας πόλεις να παραδίδεται η Γαλλική και η Ιταλική γλώσσα, η δε Ελληνική να είναι απαραίτητος».

Έχοντας αυτή την κληρονομιά και βιωμένη παράδοση, οι Επαναστάτες θα θεσπίσουν, στο πνεύμα της δημοκρατικής αρχής και της ισότητας, την υποχρέωση της πολιτείας να οργανώσει την εκπαίδευση (Σύνταγμα 1823- Άστρος Κυνουρίας, Νόμος της Επιδαύρου κεφ. Ι΄ παρ. πζ΄). Ακολούθως πέραν της υποχρέωσης του κράτους, θα προβλέψουν στο πνεύμα της φιλελεύθερης αρχής και τη δυνατότητα των Ελλήνων να ιδρύουν «καταστήματα…παιδείας» (Σύνταγμα 1827- Τροιζήνα, Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος, άρθρο 20).

Η διαλεκτική ένταση της δημοκρατικής και φιλελεύθερης αρχής και η οποία στην εκπαίδευση λαμβάνει τη μορφή της δημόσιας-κρατικής και της ιδιωτικής εκπαίδευσης- που επαναλαμβάνεται και στο λεγόμενο “Ηγεμονικό” Σύνταγμα του 1832 (άρθρο 28) που ποτέ δεν εφαρμόστηκε στην πράξη – ουσιαστικά διαπνέει όλα τα Συντάγματα στο ζήτημα της εκπαίδευσης και σε όλες τις βαθμίδες. Εξαίρεση αποτελεί το Σύνταγμα του 1975 (άρθρο 16) ειδικώς για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και δη την ανώτατη.

Τα Συντάγματα του 1844 (άρθρο 11) και του 1864 (άρθρο 16), επαναλαμβάνουν τη διαλεκτική ένταση μεταξύ δημοκρατικής/δημόσιας και φιλελεύθερης/ιδιωτικής εκπαίδευσης, με την προσθήκη της διάκρισης των βαθμίδων, καθώς εμφανίζεται για πρώτη φορά ο όρος “ανώτερη εκπαίδευση”, δεδομένης της ίδρυσης του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1837, χωρίς στην πράξη να υφίστανται ιδιωτικά πανεπιστήμια.
Η τομή που επέφερε η πολύ σημαντική συνταγματική αναθεώρηση του 1911, απηχώντας τον βενιζελικό κοινωνικό φιλελευθερισμό και την παρουσία του σοσιαλιστικού χαρακτήρα αριστερού βενιζελισμού στα ζητήματα της εκπαίδευσης (άρθρο 16) είναι η συνταγματική καθιέρωση του υποχρεωτικού και δωρεάν χαρακτήρα της βασικής εκπαίδευσης, η οποία θα ολοκληρωθεί με την πρώτη καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας στη συγκεκριμένη εκπαιδευτική βαθμίδα το 1917. Παράλληλα διατηρήθηκε η διαλεκτική ένταση μεταξύ δημοκρατικής/δημόσιας και φιλελεύθερης/ιδιωτικής εκπαίδευσης, δηλαδή η υποχρέωση του κράτους να παρέχει οργανωμένη, δημόσια και δωρεάν (βασική) εκπαίδευση και παράλληλα η δυνατότητα ιδιωτών να ιδρύουν εκπαιδευτικούς οργανισμούς.

Στα Συντάγματα της Β΄ Ελληνικής Δημοκρατίας (αβασίλευτης) του 1925 (άρθρο 21) και 1927 (άρθρο 23), επαναλαμβάνονται τα κεκτημένα της αναθεώρησης του 1911 αναφορικά με την εκπαίδευση, που ορίζεται ως υποχρεωτική δημόσια και δωρεάν στο στάδιο της βασικής, τη σχέση μεταξύ δημόσιας-ιδιωτικής εκπαίδευσης. Προστίθενται όμως, υπό την επιρροή των σοσιαλιστικών ιδεών (Αλέξανδρος Παπαναστασίου), οι σκοποί κοινωνικού-δημοκρατικού χαρακτήρα της εκπαίδευσης (ιδίως σ’ εκείνο του 1925) αλλά και η συγκεντρωτική-αποφασιστικού χαρακτήρα του κράτους, αρμοδιότητα αναφορικά με τα εκπαιδευτικά προγράμματα. Στο γράμμα και το πνεύμα των συγκεκριμένων συνταγματικών διατάξεων κινήθηκε η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση των κυβερνήσεων Βενιζέλου της περιόδου 1928-1932 .
Τόσο το σχέδιο του Συντάγματος του 1948 (άρθρο 9), όσο και το Σύνταγμα του 1952 (άρθρο 16), διατηρούν τη διαλεκτική ένταση δημοσίου-ιδιωτικού χαρακτήρα της εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες. Στο κλίμα της εποχής, ορίζουν το σκοπό της εκπαίδευσης, αντικαθιστώντας όμως την κοινωνιοκεντρική αποστολή σοσιαλιστικής προέλευσης, με το σχήμα του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού, για την α΄ βάθμια και β΄ βάθμια εκπαίδευση.

Ο ελληνοχριστιανισμός στον Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο , δημιουργό του σχήματος, στα μέσα του 19ου αιώνα, έχει το νόημα της αντίθεσης στην αποικιακού χαρακτήρα αντίληψη του δυτικού ιμπεριαλισμού, μέσα από την ανάδειξη της ελληνορθόδοξης πολιτισμικής ταυτότητας των Ελλήνων, ήδη διαμορφωθείσα την περίοδο του ύστερου Βυζαντίου, οπότε και έχει την αφετηρία του ο Νέος Ελληνισμός σύμφωνα με τον ιστορικό Νίκο Σβορώνο .

Στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, το σχήμα του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού, σε μια τελείως διαφορετική συγκυρία – έχοντας ως προηγούμενο τις διανοητικές αντιπαραθέσεις ήδη από την περίοδο του Μεσοπολέμου – διαστρεβλώνεται το ιστορικό νόημά του, λαμβάνοντας το χαρακτήρα του απολογητισμού του “κράτους των εθνικοφρόνων” και της αντίθεσης στον μαρξισμό-ιστορικό/διαλεκτικό υλισμό.

Η χούντα στη συνέχεια ως σκληρός πυρήνας των μηχανισμών του μετεμφυλιακού κράτους και της εσωτερίκευσης του γεωπολιτικού ελέγχου της χώρας, ολοκλήρωσε τον εκφυλισμό και του συγκεκριμένου σχήματος. Αποτέλεσμα ήταν η αντικατάσταση του φθαρμένου σχήματος του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού στο ισχύον Σύνταγμα με την «ανάπτυξη της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης και τη διάπλασή τoυς [των Ελλήνων] σε ελεύθερoυς και υπεύθυνoυς πoλίτες», ως αποστολή της παιδείας (αρ. 16 παρ. 2 του Συντάγματος).

Περαιτέρω στο άρθρο 16 του Συντάγματος του 1952, για πρώτη φορά προβλέπονται ξεχωριστές παράγραφοι για την ανώτατη-τριτοβάθμια εκπαίδευση. Αυτή παρέχεται με τη μορφή ιδρυμάτων, αυτοδιοικούμενων (όχι πλήρως), υπό την εποπτεία του κράτους. Οι καθηγητές αυτών είναι δημόσιοι υπάλληλοι (όχι δημόσιοι λειτουργοί). Δεν προβλέπεται ακαδημαϊκή ελευθερία. Επιτρέπεται ακόμα η ίδρυση-λειτουργία και τριτοβάθμιων μορφών εκπαίδευσης (καθώς δεν γίνεται διάκριση στη σχετική διάταξη) από ιδιώτες «μη στερημένους των πολιτικών δικαιωμάτων» με ό,τι αυτό συνεπάγεται στη μετεμφυλιακή Ελλάδα ή από νομικά πρόσωπα. Στην προδικτατορική περίοδο υπήρχαν Πανεπιστήμια-Σχολές, μη κρατικές (Πάντειος, Βιομηχανικές, Εμπορική), όπως άλλωστε είχε αποφανθεί σχετικά και το Συμβούλιο Επικρατείας το 1961 και οι οποίες εντάχθηκαν στην πορεία στο χώρο της δημόσιας τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, όπως ήταν οι διεκδικήσεις του προδικτατορικού φοιτητικού κινήματος .

Τα “Συντάγματα” της δικτατορικής περιόδου (1968, 1973) στο άρθρο 17 παρ. 4, ορίζουν τα ΑΕΙ ως αυτοδιοικούμενα (όχι πλήρως), λαμβάνοντας τη μορφή – για 1η φορά- των Ν.Π.Δ.Δ. (όχι αποκλειστικά). Οι καθηγητές είναι δημόσιοι υπάλληλοι (όχι δημόσιοι λειτουργοί). Δεν προβλέπεται ακαδημαϊκή ελευθερία. Απεναντίας, ορίζεται συγκεκριμένο όργανο κρατικής εποπτείας (Κυβερνητικός Επίτροπος). Το σχήμα του «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού» προσδιοριστικού των αξιών της παιδείας επεκτείνεται και στην Γ΄ βάθμια εκπαίδευση. Έχει ένα ενδιαφέρον όπως προκύπτει από τα πρακτικά της συζήτησης στο Υ.Σ. της χούντας, ότι ο Π. Πιπινέλης, Υπουργός Εξωτερικών της δικτατορικής κυβέρνησης, αναφέρει ότι «οι δύο όροι ελληνικός και χριστιανικός αντιμάχονται αλλήλους και ευρίσκονται εις οξείαν αντίθεσιν» και ο διαχωρισμός των λέξεων απλώς άμβλυνε την αντίθεση. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα χουντικά Συντάγματα, του 1968 και του 1973, ο ελληνοχριστιανικός πολιτισμός, διαχωρίζεται σε ελληνικό και χριστιανικό κατά τη σχετική γραμματική διατύπωση .

Εκτός του Κυβερνητικού Επιτρόπου για την Γ΄ Βάθμια Εκπαίδευση, γενικώς για την παιδεία προβλέπεται η συγκρότηση του Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας (παρ. 2), που δεν προβλεπόταν στο Σύνταγμα του 1952. Όπως διαβάζουμε στα Πρακτικά του ΥΣ της χούντας από τον Π. Πιπινέλη και τον Α. Ματθαίου για την ανάγκη συγκρότησης του Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας : «Να υπάρχει ένας νυχτοφύλαξ, ένα όργανον το οποίον να εποπτεύη [διοτι δεν μπορεί] «ο οποιοσδήποτε Παπανούτσος να καθορίζη την πολιτική επί της Παιδείας». Η αναφορά και η ιστορική παραπομπή είναι ευθεία, στη δημοκρατική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964-1965 της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου (Ένωση Κέντρου), με πρωταγωνιστή τον Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Παιδείας τότε Ευάγγελο Παπανούτσο.

Στην παρ. 5 του ίδιου άρθρου προβλέπεται η δυνατότητα ίδρυσης-λειτουργίας και τριτοβάθμιων μορφών εκπαίδευσης (καθώς δεν γίνεται διάκριση στη σχετική διάταξη) από ιδιώτες «μη στερημένους των πολιτικών δικαιωμάτων» ή από νομικά πρόσωπα, επαναλαμβάνοντας τη διατύπωση του Συντάγματος του 1952, προσθέτοντας ότι τόσο οι ιδρύοντες, όσο και οι διδάσκοντες στις δομές αυτές της εκπαίδευσης, θα πρέπει να έχουν τα απαιτούμενα «ηθικά και λοιπά προσόντα» δημοσίων υπαλλήλων.

Στις διατάξεις των χουντικών συνταγμάτων το κρίσιμο δεν είναι η διατήρηση ή μη της δυνατότητας ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων, ασχέτως αν για λόγους αυταρχικού ελέγχου οι δικτάτορες ως διάθεση να μην ήταν θετικοί. Οι αναφορές στο Υπουργικό Συμβούλιο της χούντας, όπως προκύπτει από τα πρακτικά, είναι μάλλον αποσπασματικές. Η δυνατότητα ίδρυσης ιδιωτικών πανεπιστημίων φαίνεται να παραμένει τυπικά, καθώς η μορφή ΝΠΔΔ δεν τίθεται ως αποκλειστική, ενώ η σχετική διατύπωση του Συντάγματος του 1952 για δυνατότητα ίδρυσης ιδιωτικών εκπαιδευτηρίων, στο πλαίσιο της οποίας είχε γίνει και νομολογιακά δεκτό, ότι επιτρέπεται η σύσταση τριτοβάθμιας εκπαίδευσης από ιδιώτες, επαναλαμβάνεται.

Αυτό προκύπτει και από τη σχετική αναφορά στο Υπουργικό Συμβούλιο του Θεοφύλακτου Παπακωνσταντίνου Υπουργού Παιδείας της δικτατορίας, ο οποίος θεωρεί ότι η στάθμη της παρεχόμενης εκπαίδευσης σε ιδιωτικά-ξένα πανεπιστήμια θα ήταν κατώτερη από τα κρατικά ελληνικά .

Το κρίσιμο για το δικτατορικό καθεστώς είναι ο έλεγχος της δημόσιας τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και η μετατροπή της σε Κρατική, ολοκληρώνοντας την κατεύθυνση του αυταρχικού κρατισμού του Συντάγματος του 1952, για να «δανειστούμε» έναν κλασικό όρο του Νίκου Πουλαντζά .

Το Σύνταγμα του 1975, στο άρθρο 16 προβλέπει ότι : «Η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν ΝΠΔΔ με πλήρη αυτοδιοίκηση», υπό την εποπτεία (όχι έλεγχο) του κράτους (παρ. 5). Δεν υπάρχει στο Σύνταγμα, Κυβερνητικός Επίτροπος, ούτε Εθνικό Συμβούλιο Παιδείας. Οι καθηγητές, όπως και το υπόλοιπο διδακτικό προσωπικό, είναι δημόσιοι λειτουργοί (όχι δημόσιοι υπάλληλοι). Τα σχετικά με την κατάσταση αυτών των προσώπων καθορίζονται από ειδικό νομικό καθεστώς, όχι δηλαδή από τον δημοσιοϋπαλληλικό κώδικα (παρ. 6 εδαφ. α). Το σύνολο του καθηγητικού προσωπικού καλύπτεται από το καθεστώς της ακαδημαϊκής ελευθερίας (παρ. 1). Ειδικώς οι καθηγητές προσιδιάζουν ως προς τις εγγυήσεις ισοβιότητας με το καθεστώς των δικαστών (παρ.6 εδαφ. β΄ και γ΄). Στην παρ. 8 εδαφ. β΄ ορίζεται δε ρητώς : «Η σύσταση ανωτάτων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται».

Από τη συγκεκριμένη διάταξη προκύπτει ότι η διαλεκτική ένταση μεταξύ δημοκρατικού/δημόσιου και φιλελεύθερου/ιδιωτικού στο επίπεδο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, που συνεχιζόταν και με τα “συντάγματα” της χούντας ως δημόσιο/κρατικό και ιδιωτικό κατά τη γραμματική ερμηνεία αυτών, διακόπτεται με τη ρητή απαγόρευση σύστασης ανώτατης σχολής από ιδιώτες σε συνδυασμό με τη χρήση του επιρρήματος «αποκλειστικά» πριν τα ΝΠΔΔ. Αυτό συνιστά ρητή αποδοκιμασία-απαγόρευση σύστασης-λειτουργίας ιδιωτικών πανεπιστημίων, που δεν υπήρχε στα “συντάγματα” της χούντας.

Το άλλο στοιχείο που αλλάζει σε σχέση με τα Συντάγματα του 1952 και της χούντας του 1968 και του 1973, είναι ότι τα πανεπιστήμια από Κρατικά (καθηγητές δημόσιοι υπάλληλοι, μη ύπαρξη ακαδημαϊκής ελευθερίας, ύπαρξη κυβερνητικού επιτρόπου ειδικώς σ’ εκείνα του 1968 και 1973), γίνονται Δημόσια (καθηγητές και διδακτικό προσωπικό δημόσιοι λειτουργοί, κατοχύρωση ακαδημαϊκής ελευθερίας, ιδρύματα πλήρως αυτοδιοικούμενα). Αυτόν τον συγκεκριμένα δημόσιο (όχι κρατικό) χαρακτήρα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης του άρθρου 16 του Συντάγματος του 1975, οργάνωσε ο κοινός νομοθέτης στη συνέχεια, η κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου (ΠΑΣΟΚ) με το ν-π 1268/1982 . Στη χώρα μας, όπως και στα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ε.Ε., η Τριτοβάθμια Εκπαίδευση, σύμφωνα με το άρθρο 16 του Συντάγματος, είναι Δημόσια και όχι Κρατική. Κρατική – και όχι Δημόσια με την έννοια αυτή – είναι η οργάνωση της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα, αλλά όχι αποκλειστικά κρατική, όπως άλλωστε και στα υπόλοιπα κράτη-μέλη της Ε.Ε.

Αυτά είχε στο νου του ο συνταγματικός νομοθέτης του 1975, δεδομένου ότι η Ν.Δ. διέθετε 220 βουλευτές σ’ εκείνη την Βουλή, αλλά και τα κόμματα της αντιπολίτευσης που δεν ψήφισαν μεν το Σύνταγμα, αλλά μετείχαν ενεργητικά και δραστήρια στις αρμόδιες επιτροπές και στη διαμόρφωση των σχετικών άρθρων του Συντάγματος, όπως και οι καθηγητές των πανεπιστημίων της χώρας που είχαν παρέμβει τότε στη σχετική συζήτηση .

Τα κόμματα δε της αντιπολίτευσης (ΕΚ-ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ, ΚΚΕ εσωτ, ΕΔΑ), στο κλίμα της εποχής τόσο με όρους εγχώριας εξέλιξης (ριζοσπαστικά δημοκρατικό κλίμα της Μεταπολίτευσης), όσο και ευρωπαϊκής (μεταπολεμική άνοδος και κυριαρχία κοινωνικού κράτους, από-εμπορευματοποίηση υπηρεσιών και μετατροπή τους σε δημόσια αγαθά, στα οποία ο πολίτης έχει πρόσβαση- κοινωνικό δικαίωμα με την ιδιότητά του ως πολίτης, όχι ως πελάτης-καταναλωτής), πλειοδοτούσαν σε προτάσεις απαγόρευσης της ιδιωτικής πρωτοβουλίας της εκπαίδευσης και καθιέρωσης του αποκλειστικά δημόσιου χαρακτήρα της. Αν θέλουμε να δούμε την ιστορική ερμηνεία στην πιο κλασική-νομική της διάσταση. Η πλειοψηφία δε των μετεχόντων στη σχετική συζήτηση, είτε ως εκπρόσωποι κομμάτων, είτε ως διανοούμενοι, ήταν άνθρωποι με εξαιρετικά αυξημένη δημοκρατική συνείδηση και ευαισθησία, εκφρασμένη με πράξεις και με λόγια, καταβάλλοντας το σχετικό προσωπικό κόστος.

Η οργάνωση της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης στην Ελλάδα, το περίφημο άρθρο 16 ως ισχύει, συγκρίνοντάς το με τις διατάξεις τόσο του Συντάγματος του 1952, αλλά και των χουντικών του 1968 και 1973, οδηγεί σ’ ένα καταληκτικό συμπέρασμα. Δεν έχουν καμία σχέση. Εκείνες των Συνταγμάτων του 1952, 1968, 1973- που δεν αποκλείουν την ίδρυση-λειτουργία ιδιωτικών/μη κρατικών- κινούνται στο πλαίσιο του αυταρχικού κρατισμού. Εκείνες του ισχύοντος Συντάγματος του 1975 – που αποκλείουν την ίδρυση-λειτουργία ιδιωτικών/μη κρατικών- κινούνται στο πλαίσιο της δημοκρατίας, του δημοσίου, της ελευθερίας και της ισότητας, συμπυκνώνοντας τον αγώνα και τα οράματα του φοιτητικού και λαϊκού κινήματος της εποχής και μερίδας ακαδημαϊκών δασκάλων, που αποτέλεσαν βασικά θεμέλια της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, που την φετινή χρονιά συμπληρώνονται 50 χρόνια από την καθιέρωσή της, μετά το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου και την εισβολή του τουρκικού Αττίλα στην Κύπρο το 1974. Το τι έγινε στη συνέχεια και τις δεκαετίες που μεσολάβησαν μέχρι σήμερα στην ελληνική τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι μια άλλη πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση.

Επίλογος-Συμπέρασμα

Από τις τρεις οπτικές που εξετάσαμε το ζήτημα, της σχέσης ευρωενωσιακού-εθνικού συνταγματικού δικαίου, τη συνοπτική γραμματική ερμηνεία και την ιστορική συγκριτική προσέγγιση της συνταγματικής διάταξης, ένα συμπέρασμα προκύπτει, στο θέμα της συγκυρίας.
Είναι κατάφωρη η παραβίαση του Συντάγματος δια της “ερμηνευτικής παράκαμψής του” που επιχειρείται με το ν/σ αυτό από την Κυβέρνηση, το οποίο θα έχει, εφόσον τελεσφορήσει, πολλές και σε πολλαπλά επίπεδα συνέπειες. Και είναι αυτή η ωμή παραβίαση του Συνταγματικού Κανόνα, δηλαδή κανόνων αυξημένης τυπικής ισχύος που έχουμε όλοι οι πολίτες αυτής της χώρας συμφωνήσει και συνομολογήσει ότι ρυθμίζουν την οργάνωση και άσκηση της κρατικής εξουσίας, το δημοκρατικό πλαίσιο κανόνων οργάνωσης της ζωής μας, που πυροδοτεί το κύμα των καταλήψεων στα Πανεπιστήμια. Είναι από τις λίγες φορές που η κατάληψη ως μέσο πάλης, αποτελεί εκδήλωση συνταγματικού πατριωτισμού στο πλαίσιο του άρθρου 120 παρ. 4 του Συντάγματος – είναι ενισχυμένο, με τις επώδυνες εμπειρίες και μνήμες του ελληνικού λαού, το περίφημο 1-1-4 του Συντάγματος του 1952 – και δημοκρατικού προτάγματος. Γιατί υπεράσπιση του Συντάγματος, είναι υπεράσπιση του Δημοκρατικού Πολιτεύματος, το οποίο συνδέεται άρρηκτα με την δημοκρατική εκπαίδευση. Και Δημοκρατική Εκπαίδευση σημαίνει εκπαίδευση Δημόσια και Δωρεάν. Η εκπαίδευση είναι δικαίωμα. Δεν θα γίνει προνόμιο, όπως γράφαμε σε μια διακήρυξή μας την περίοδο του κινήματος το 2006-2007 .

Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

Πηγή 

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Καθηγητές μιλούν για τα Ιδιωτικά Πανεπιστήμια / Ξενοφών Κοντιάδης & Κώστας Χλωμούδης στο Kontra News 

Γιώργος Ε. Κουβελάκης,Τα ιδιωτικά Πανεπιστήμια ως δοκιμασία του κανονιστικού κύρους του Συντάγματος

Ιδιωτικά Πανεπιστήμια - Γιώργος Σωτηρέλης και Άγγελος Συρίγος: Είναι αντισυνταγματικό το νομοσχέδιο;