Τα οθωμανικά μνημεία στην Ελλάδα και η ανακατασκευή της συλλογικής μνήμης

 Αλέξανδρος Σακελλαρίου, Δρ Κοινωνιολογίας της θρησκείας, διδάσκων Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου

 

Μνήμη και λήθη. Δύο λέξεις, δύο διαδικασίες, δύο καταστάσεις που αποτελούν βασικά συστατικά κατά την πορεία διαμόρφωσης τόσο των ατομικών όσο και των συλλογικών ταυτοτήτων σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία. Ιδίως σε ό,τι αφορά τη διαμόρφωση του νεωτερικού έθνους-κράτους η μνήμη και η λήθη έχουν διαδραματίσει καίριο και καθοριστικό ρόλο στη μορφοποίηση και αποκρυστάλλωση της εθνικής ή καλύτερα της εθνο-θρησκευτικής ταυτότητας. Αλλωστε, όπως ήδη σημείωνε ο Ernest Renan στην ομιλία του περί έθνους (1882), «η ουσία ενός έθνους βασίζεται στο γεγονός ότι τα μέλη του έχουν πολλά κοινά, αλλά και ότι όλοι έχουν ταυτόχρονα ξεχάσει πολλά πράγματα», υπογραμμίζοντας, δηλαδή, τη σημασία και της λήθης, εκτός από τη μνήμη σε αυτήν τη διαδικασία.

Το οθωμανικό παρελθόν της Ελλάδας, όπως και άλλων βαλκανικών χωρών, θα μπορούσε να ενταχθεί σε αυτό που έχει ονομαστεί «δύσκολη», «ενοχλητική» ή «παράφωνη» κληρονομιά. Αμέσως μετά την απελευθέρωση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία κυριάρχησε η απόπειρα εξάλειψης του οθωμανικού στοιχείου, είτε επρόκειτο για ανθρώπους είτε για υλικές αποτυπώσεις αυτού του «ενοχλητικού» παρελθόντος. Η προσπάθεια αυτή ήταν συχνά σχεδιασμένη και εκτελούνταν άμεσα ή έμμεσα με εξανδραποδισμούς και καταστροφές οθωμανικών κτιρίων, ιδίως μιναρέδων και τζαμιών, λόγω της συμβολικής τους σημασίας, αλλά όχι μόνο.

Στην πραγματικότητα, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι δεν επρόκειτο απλώς και μόνο για λήθη, απαραίτητη συνοδοιπόρο στην προσπάθεια κατασκευής της εθνο-θρησκευτικής ταυτότητας, αλλά στην πράξη για μία damnatio memoriae (καταδίκη της μνήμης) καθώς συχνά λαμβάνονταν και επίσημες αποφάσεις καταστροφής από τις ελληνικές αρχές με σκοπό την πλήρη εξαφάνιση οποιουδήποτε οθωμανικού στοιχείου.

Με αυτό το «ενοχλητικό» παρελθόν καταπιάνεται το παρόν εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο με τίτλο «Οθωμανικά μνημεία στην Ελλάδα: Κληρονομιές υπό διαπραγμάτευση», από τις εκδόσεις Καπόν (2023). Πρόκειται για ένα έργο συλλογικό, απότοκο ενός μεγάλου ερευνητικού προγράμματος (2017-2021), το οποίο πραγματεύτηκε ακριβώς αυτό το θέμα και είχε την υποστήριξη της Γαλλικής Σχολής Αθηνών. Στις 311 –μεγέθους λευκώματος– σελίδες του μπορεί κανείς να διαβάσει εμπεριστατωμένα κείμενα για το οθωμανικό παρελθόν της Ελλάδας μέσα από την ανάδειξη όλων των παραμέτρων που άπτονται του θέματος (αρχιτεκτονική κατασκευή, κοινωνικό, πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο, σύγχρονες εξελίξεις, κ.λπ.).

Εκκινώντας με δύο κατατοπιστικότατα εισαγωγικά κείμενα, τα οποία θέτουν το ευρύτερο ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο στη συνέχεια ο αναγνώστης περιηγείται ανά την Ελλάδα και παρατηρεί την πορεία στον χρόνο οθωμανικών μνημείων που είτε χάθηκαν στη λήθη (ή βρίσκονται κοντά στο να καταστραφούν) είτε διατηρήθηκαν και αναστηλώθηκαν με πολύ θετικά αποτελέσματα. Από τη βόρεια Ελλάδα, τη Μακεδονία και τη Θράκη, την Εύβοια, την Αττική, τη Θεσσαλία και την Πελοπόννησο έως τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου και την Κρήτη οι συγγραφείς αναδεικνύουν γνωστές και άγνωστες πτυχές αυτού του οθωμανικού παρελθόντος όπως: χαμάμ, τζαμιά και μιναρέδες, οχυρά και τείχη, οικίες, μεβλεβιχανέδες, ιμαρέτια, μεντρεσέδες, μπεζεστένια, τουρμπέδες, τσεσμέδες και επιτύμβιες στήλες.

Ολα τα κείμενα του τόμου στηρίζονται σε και περιλαμβάνουν μεγάλο εύρος πηγών και αρχείων, όπως έγγραφα και φωτογραφίες, σχέδια και χάρτες, υλικό απαραίτητο από τη στιγμή που πρόκειται για μνημεία. Αξίζει, επίσης, να γίνει μνεία στην τελευταία ενότητα, όπου περιλαμβάνονται μελέτες τεκμηρίωσης και αποκατάστασης διαφόρων οθωμανικών μνημείων ανά την Ελλάδα, που είτε έχουν πραγματοποιηθεί είτε έχουν κατατεθεί ως προτάσεις για το άμεσο μέλλον.

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου περιγράφεται η σημερινή κατάσταση των μνημείων, αλλά και η πορεία τους στον χρόνο, η οποία μπορεί να περιγραφεί ως έχουσα δύο βασικές περιόδους: Η πρώτη περιλαμβάνει τα χρόνια έπειτα από τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, όταν κυριάρχησε, ως επί το πλείστον, η λήθη και η καταστροφή της μνήμης –σε συνδυασμό με την αδιαφορία για τα εν λόγω μνημεία– και οδήγησε στις διαφορετικές χρήσεις των μνημείων αυτών, από αποθήκες και στρατώνες μέχρι φυλακές και κινηματογράφους, που έφτασαν να προβάλλουν ταινίες πορνό, όπως συνέβη με το Χάμζα Μπέη τζαμί στη Θεσσαλονίκη. Η δεύτερη ξεκινάει μετά τη δικτατορία (1974), μία νέα περίοδος που καθορίστηκε από την υιοθέτηση νέας νομοθεσίας αναφορικά με την προστασία των οθωμανικών μνημείων (που ανανεώθηκε το 2002), με αποτέλεσμα, όπως αναφέρεται, έως το 2002 να έχουν κηρυχθεί ως διατηρητέα πάνω από 400 οθωμανικά κτίσματα.

Τζαμί Καλούτσιανης στα Ιωάννινα

Μία εξίσου ενδιαφέρουσα παράμετρος είναι η διαφαινόμενη διαφορά μεταξύ υπαίθρου και πόλεων, καθώς όπως προκύπτει από ορισμένες μελέτες του βιβλίου, τα οθωμανικά μνημεία της υπαίθρου δεν έχουν λάβει την απαιτούμενη προσοχή και φροντίδα προς αποκατάσταση συγκριτικά με εκείνα που βρίσκονται στις μεγάλες πόλεις (π.χ. Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Τρίκαλα, κ.α.). Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται ότι η οθωμανική κληρονομιά προσπαθεί να βγει από τη λήθη, αν και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο καθώς, όπως σημειώνεται χαρακτηριστικά, πολύ συχνά ακόμα και οι κρατικοί φορείς (ίσως ακριβώς επειδή είναι κρατικοί) αποφεύγουν να ονομάσουν τα μνημεία οθωμανικά και επιλέγουν τους όρους μετα-βυζαντινά ή βυζαντινά.

Το εν λόγω βιβλίο αποτελεί πραγματικά μία εξαιρετικά χρήσιμη και ενδιαφέρουσα συμβολή καλύπτοντας μια σειρά από επιστημονικά πεδία και ενδιαφέροντα που δεν περιορίζονται στην ιστορία, αλλά περιλαμβάνουν και τις κοινωνικές επιστήμες, τις πολιτισμικές σπουδές και την αρχιτεκτονική. Πέραν της επιστημονικής και αισθητικής επάρκειας του βιβλίου, δεν μπορεί κανείς να παραβλέψει ότι συμβάλλει και στον ανα-στοχασμό πάνω στη συλλογική και την πολιτισμική μνήμη. Εξάλλου, όπως έχει υποστηρίξει ένας από τους βασικούς μελετητές της συλλογικής μνήμης, ο Maurice Halbwachs, η μνήμη λειτουργεί ανα-κατασκευαστικά και η συλλογική μνήμη δρα προς δύο κατευθύνσεις, τόσο προς τα πίσω όσο και προς τα εμπρός. Η μνήμη, δηλαδή, δεν ανα-κατασκευάζει μόνο το παρελθόν· οργανώνει επίσης τις εμπειρίες του παρόντος και του μέλλοντος, καθώς το παρελθόν αποτελεί κοινωνική κατασκευή και δεν προκύπτει φυσικά. Αυτό αποτυπώνεται και στην επιλογή του υπότιτλου του βιβλίου (κληρονομιές υπό διαπραγμάτευση), καθώς όπως σημειώνουν και οι επιμελητές στην εισαγωγή τους ήθελαν να δείξουν τόσο τον διαφιλονικούμενο χαρακτήρα τους όσο και την υπό εξέλιξη συζήτηση για την ταυτότητά τους.

Πηγή 

 

25η Νοέμβρη 1942 Ανατίναξη Γέφυρας Γοργοποτάμου. 25η Νοέμβρη Επέτειος Μνήμης Εθνικής Αντίστασης

 

 

 

 

 

 

Αφιέρωμα ΕΡΤ Μηχανή του Χρόνου 2011 

 

 

 

Η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου αποτελεί το μεγάλο ορόσημο της Αντίστασης μετά το έπος του Αλβανικού Μετώπου. Άρης Βελουχιώτης και Ναπολέοντας Ζέρβας συνεργάζονται για πρώτη φορά με 84 άνδρες του ΕΛΑΣ, 32 του ΕΔΕΣ και 12 βρετανούς κομάντος να επιχειρούν από κοινού μαζί.

Με αφορμή την επέτειο της ανατίναξης της Γέφυρας του Γοργοποτάμου και την Ημέρα Πανελλαδικού Εορτασμού Εθνικής Αντίστασης (25/11) ταξιδεύουμε πίσω στο χρόνο μαζί με τη Βασιλική Λάζου, ιστορικό, διδάσκουσα του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ και πρόεδρο των Φίλων Μουσείου Εθνικής Αντίστασης και Σύγχρονης Ιστορίας Ρούμελης. Ένα γεγονός καθοριστικής σημασίας για την αντίσταση στον κατακτητή που έδειξε τι μπορεί να πετύχει με τις δυο μαζικότερες αντιστασιακές οργανώσεις να συνεργάζονται με τη βοήθεια των Συμμάχων.

Η απόλυτη επιτυχία της ανατίναξης της γέφυρας 221 μέτρων μήκους και 30 μέτρων ύψους το βράδυ της 25ης Νοεμβρίου 1942 δεν ήταν δεδομένη, αν δεν υπήρχε η συνεργασία των δυο αρχικαπετάνιων, με τον υπαρχηγό της επιχείρησης Κρις Γούντχαουζ να έχει τονίσει: «Χωρίς τον Ζέρβα δεν θα γινόταν. Χωρίς τον Άρη δεν θα πετύχαινε».

Ο αντίκτυπος εντός και εκτός Ελλάδος

Ρωτώντας την κ. Λάζου ποιος ήταν ο αντίκτυπος για την Αντίσταση μετά την έκρηξη και ποιος για τους ναζί, τονίζει στο documentonews.gr ότι «η καθυστέρηση της εκτέλεσης της επιχείρησης είχε μικρή επίδραση στο μέτωπο της Αφρικής, ήδη από τις αρχές Νοεμβρίου του 1942, τα γερμανοϊταλικά στρατεύματα είχαν απωθηθεί στην Τυνησία μετά τη νίκη των Συμμάχων στο Ελ Αλαμέιν. Καθόλου όμως ωστόσο δε μειώνεται η σημασία της. Η διακοπή της μοναδικής σιδηροδρομικής σύνδεσης Βορρά – Νότου της χώρας μας για έξι εβδομάδες ελάττωσε σημαντικά τη διακίνηση πολεμοφοδίων και πρώτων υλών προς και από την Ελλάδα. Η γέφυρα τέθηκε ξανά σε λειτουργία την 5η Ιανουαρίου 1943, μεσοδιάστημα στο οποίο η μεταφορά στρατιωτικών αγαθών γινόταν κάτω από αντιξοότατες συνθήκες. Η επιχείρηση είχε ακόμη αφυπνιστική δράση στον κατεχόμενο λαό και ενίσχυσε το ηθικό των ανταρτών και του πληθυσμού που πύκνωσε τις γραμμές της Αντίστασης».

Σχετικά με τη συνεργασία Βελουχιώτη και Ζέρβα αναφέρει ότι το αντάρτικο στην Ελλάδα αποτέλεσε ένα από τα μεγαλύτερα της Ευρώπης, μετά από αυτά στην τότε Σοβιετική Ένωση και στη Γιουγκοσλαβία. Πριν από την Απελευθέρωση (12/10/1944) ο ΕΛΑΣ ξεπερνούσε τους 100.000 άνδρες με τις εφεδρικές δυνάμεις.

Σύμφωνα με την κ. Λάζου η σύμπραξη ΕΛΑΣ – ΕΔΕΣ «κατέδειξε τις δυνατότητες της Αντίστασης. Τη συνέδεσε με τον παγκόσμιο αντιφασιστικό αγώνα. Και αυτό σε μια περίοδο που οι σιδηρόφραχτες στρατιές της Βέρμαχτ είχαν κατακτήσει ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη και επιχειρούσαν βαθιά μέσα στα σοβιετικά εδάφη. Η συνεργασία αυτή, αντίθετα με ό,τι ευρέως πιστεύεται, δεν ήταν η μοναδική. Τον Ιούλιο 1943 συγκροτήθηκε το Κοινό Γενικό Στρατηγείο Ανταρτών. Οι αντιστασιακές ομάδες, παρά τις μεταξύ τους διαφορές, υπήχθησαν στο Στρατηγείο Μέσης Ανατολής και πραγματοποίησαν κοινές επιχειρήσεις στο πλαίσιο του γενικότερου συμμαχικού σχεδιασμού (π.χ. “Animals” και “Noah’s Ark”)».

Το ματωμένο 1964

Αν και θεσμοθετημένη από την πρώτη κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ εορτή με την Ημέρα Πανελλαδικού Εορτασμού Εθνικής Αντίστασης (ν. 1582/1982), τα γεγονότα του Γοργοποτάμου δεν εορτάζονται στα ελληνικά σχολεία. Απουσιάζει έτσι μια κορυφαία στιγμή ενότητας μέσα στην Κατοχή που ανύψωσε το ηθικό του εξαθλιωμένου λαού. Η κ. Λάζου είναι ξεκάθαρη στο γιατί δεν λέγεται λέξη για αυτή τη σελίδα της Αντίστασης στα σχολεία.

«Ο Γοργοπόταμος δεν γιορτάζεται στα ελληνικά σχολεία για τον ίδιο λόγο που δεν γιορτάζουμε και την Απελευθέρωση. Γιατί θα πρέπει να απαντήσουμε στο ερώτημα ποιοι ήταν αυτοί που αντιστάθηκαν και ποιοι ήταν αυτοί που απουσίαζαν από το εθνικό προσκλητήριο ή συνεργάστηκαν με τον κατακτητή. Το σκληρό αντικομμουνιστικό μετεμφυλιακό καθεστώς με τις πολιτικές διώξεις των αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης ποινικοποιούσε οποιαδήποτε αναφορά στα γεγονότα. Μόλις το 1963 έγινε ο πρώτος εορτασμός της ανατίναξης της γέφυρας και ένα χρόνο αργότερα συνέβη η θανατηφόρα έκρηξη της νάρκης».

Πρόκειται για τη ματωμένη επέτειο της ανατίναξης στους εορτασμούς του 1964, με 13 νεκρούς και 51 τραυματίες. Αμέσως μετά την έκρηξη υπήρχε η πεποίθηση πως επρόκειτο για ατύχημα. Τα πολιτικά κόμματα και η ίδια η ΕΔΑ αποδέχτηκαν πως ήταν ατύχημα, με αυτό να αμφισβητείται από σύγχρονους ερευνητές, οι οποίοι δείχνουν ότι η επέτειος της κοινής δράσης των ανταρτικών ομάδων αποτέλεσε άλλη μια στιγμή αγεφύρωτου μίσους και διχασμού.

Οι μαζικοί εορτασμοί της δεκαετίας του 1980 ατόνησαν και μετατράπηκαν σε σχεδόν τυπική διαδικασία τονισμού μιας επίπλαστης εθνικής ενότητας. Η κ. Λάζου τονίζει πάντως το γεγονός ότι «τα τελευταία χρόνια με την πρωτοβουλία ιστορικών φορέων και σωματείων, όπως οι Φίλοι Μουσείου Εθνικής Αντίστασης και Σύγχρονης Ιστορίας Ρούμελης και τη συνδρομή της τοπικής αυτοδιοίκησης, γίνεται προσπάθεια αναζωπύρωσης του ενδιαφέροντος μέσω δράσεων δημόσιας ιστορίας, ιστορικών περιπάτων, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και μουσειακών εκθέσεων. Χρειάζεται ωστόσο η αναφορά του γεγονότος στα σχολικά βιβλία να αποκτήσει ουσιαστικό περιεχόμενο».

Παραχάραξη

Τέλος, σε ό,τι αφορά τις προσπάθειες μείωσης ή παραχάραξης του γεγονότος και την υποτίμηση του ρόλου του ΕΛΑΣ και του πρωτοκαπετάνιου του Άρη Βελουχιώτη η ιστορικός και διδάσκουσα στο ΑΠΘ διευκρινίζει: «Τις επόμενες ημέρες μετά την ανατίναξη της γέφυρας η βρετανική προπαγάνδα, παρόλο που μέσω του ΒΒC έδωσε μεγάλη δημοσιότητα στην ανατίναξη, τόνισε μονομερώς τη συμμετοχή του Ζέρβα, ενώ η αντίστοιχη του ΕΛΑΣ αποσιωπήθηκε. Η άδικη μοιρασιά της δόξας και ο υπερτονισμός της συμβολής του ΕΔΕΣ στην επιχείρηση ήταν το μοτίβο που ακολουθήθηκε και στα επόμενα χρόνια».

Αντικομουνισμός και εθνικοφροσύνη οδήγησαν στην κατασυκοφάντηση του πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ. Η κ. Λάζου καταλήγει ότι «επίδοξοι αναθεωρητές επιχειρούν να μειώσουν και να διαστρέψουν τη συμβολή του ΕΛΑΣ και του Βελουχιώτη όχι μόνο στην επιχείρηση (π.χ. στο επιχειρησιακό σχέδιο ή τον αριθμό των ανδρών του ΕΛΑΣ) αλλά και γενικότερα στον αγώνα για την απελευθέρωση της χώρας».

Πηγή 

Η κρίση της δικτατορίας των συνταγματαρχών το 1973 και το Κίνημα του Ναυτικού

 Του Κωνσταντίνου Στράτου , μεταδιδακτορικού ερευνητή στο ΕΚΠΑ

( Η μελέτη του Το κίνημα του Ναυτικού: Τα γεγονότα, οι άνθρωποι, η μνήμη, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Θεμέλιο)

 

 

 

Φέτος συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από το 1973, ένα έτος που αποδείχθηκε κομβικό για τη σύγχρονη Ιστορία της Ελλάδας. Κατά τη διάρκειά του εκδηλώθηκε μια σειρά γεγονότων που έθεσαν σε κρίση τη δικτατορία των συνταγματαρχών, η οποία έκλεινε έξι χρόνια στην εξουσία μετά την πραξικοπηματική επιβολή της την 21η Απριλίου 1967. Ήταν μια κρίση από την οποία το στρατιωτικό καθεστώς δεν θα κατάφερνε να εξέλθει, καταλήγοντας στην κατάρρευσή του τον Ιούλιο του 1974.

Βασικός, αλλά όχι και μοναδικός, παράγοντας που οδήγησε σε αυτή την κρίση ήταν η αυξανόμενη κοινωνική δυσφορία, της οποίας κορυφαία εκδήλωση ήταν η εξέγερση του Πολυτεχνείου τον Νοέμβριο του 1973. Ήδη από τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας σημειώνονταν εκδηλώσεις κοινωνικής δυσαρέσκειας απέναντι στο καθεστώς. Μία από αυτές ήταν η κηδεία του ηγέτη του προδικτατορικού κόμματος της Ένωσης Κέντρου Γεωργίου Παπανδρέου, τον Νοέμβριο του 1968, που κατέληξε σε διαδήλωση κατά του καθεστώτος. Η κοινωνική δυσαρέσκεια συνοδευόταν από την αύξηση του ρεύματος του αντιαμερικανισμού, καθώς όλο και περισσότεροι θεωρούσαν πως πίσω από τη μακροχρόνια παραμονή της Χούντας βρίσκονταν οι ΗΠΑ. Το 1973 η κοινωνική δυσφορία εντάθηκε, όπως έδειξαν και οι φοιτητικές κινητοποιήσεις, με αυτό που ονομάστηκε «μικρό Πολυτεχνείο» τον Ιανουάριο και με την κατάληψη της Νομικής τον Μάρτιο.

Ηταν σ’ αυτό το πλαίσιο που το καθεστώς βρέθηκε αντιμέτωπο με μια σοβαρή αντίδραση από το εσωτερικό του, και μάλιστα από τον πυρήνα του, τις Ένοπλες Δυνάμεις. Το βράδυ της 22ης Μαΐου 1973, οι δυνάμεις ασφαλείας της Χούντας εξάρθρωσαν μια αντιδικτατορική συνωμοσία στο Πολεμικό Ναυτικό. Οργανωμένη από ανώτερους και κατώτερους εν ενεργεία αξιωματικούς του Ναυτικού, η συνωμοσία είχε στόχο την κινητοποίηση των ισχυρότερων πλοίων του ελληνικού στόλου προκειμένου να εξαναγκάσει τη δικτατορία, ακόμα και με ναυτικό αποκλεισμό της Αθήνας, να παραδώσει την εξουσία σε μια πολιτική κυβέρνηση υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον πρώην πρωθυπουργό και πρόεδρο του προδικτατορικού συντηρητικού κόμματος της ΕΡΕ. Η κυβέρνηση αυτή, ορκισμένη από τον Βασιλιά Κωνσταντίνο Β΄, που θα επέστρεφε από το εξωτερικό, θα είχε ως στόχο την άμεση διενέργεια εκλογών. Ουσιαστικά η ναυτική συνωμοσία επιδίωκε την παλινόρθωση της μετεμφυλιακής Βασιλευομένης Δημοκρατίας που είχε καταργηθεί την 21η Απριλίου 1967.

Η αυξανόμενη κοινωνική δυσφορία ήταν από τα βασικά κίνητρα που ώθησαν μια ομάδα ανώτερων αξιωματικών να κινηθούν κατά της δικτατορίας. Έχοντας αντιληφθεί μια σταδιακή διόγκωση του αντιαμερικανισμού στην ελληνική κοινωνία τουλάχιστον από το 1971, οι συνωμότες φοβήθηκαν πως αν η δικτατορία παρέμενε στην εξουσία, αυτό θα οδηγούσε στην ενίσχυση της Αριστεράς. Μια τέτοια εξέλιξη τη θεωρούσαν καταστροφική, αφού σε περίπτωση που η Αριστερά ανέτρεπε τη δικτατορία, αυτό θα είχε αρνητικές συνέπειες για τη γεωπολιτική θέση της χώρας εντός του δυτικού στρατοπέδου και εντέλει για το είδος του καθεστώτος που θα είχε η μεταδικτατορική Ελλάδα.

Η ανάληψη καθηκόντων κυβερνήτη στα αντιτορπιλικά, τα πιο ισχυρά πλοία του στόλου, από αξιωματικούς της ηγετικής ομάδας, το καλοκαίρι του 1972 λειτούργησε καθοριστικά για τις προθέσεις τους. Από το φθινόπωρο ξεκίνησαν τη συστηματική οργάνωση του σχεδίου τους, το οποίο μέχρι την άνοιξη είχε ολοκληρωθεί. Στο μεσοδιάστημα, οι μυημένοι αξιωματικοί πλησίασαν τους 100, θέτοντας σχεδόν το σύνολο των πλοίων υπό τον έλεγχο της συνωμοσίας. Ως ημερομηνία εκδήλωσης ορίστηκε το βράδυ της 22ης προς την 23η Μαΐου 1973. Η δικτατορία ωστόσο πρόλαβε και εξάρθρωσε τη συνωμοσία. Την προσπάθεια της Χούντας να υποβαθμίσει το γεγονός ανέτρεψε η φυγή του αντιτορπιλικού «Βέλος» στην Ιταλία, το οποίο αποχώρησε από τη συμμαχική άσκηση που διεξαγόταν στα ανοιχτά της Σαρδηνίας. Ο κυβερνήτης του, αντιπλοίαρχος Νίκος Παππάς ήταν από τα ηγετικά στελέχη της συνωμοσίας. Όταν πληροφορήθηκε τη διενέργεια συλλήψεων αξιωματικών του Ναυτικού από τη Χούντα, αναζήτησε πολιτικό άσυλο στην Ιταλία, όπου αποκάλυψε το πραγματικό μέγεθος της αντίδρασης στο καθεστώς.

 

Η αποκάλυψη του Κινήματος του Ναυτικού έθεσε σε κρίση τη δικτατορία, καθώς στη διογκούμενη κοινωνική αμφισβήτηση που αντιμετώπιζε προστέθηκε και μια αμφισβήτηση προερχόμενη από τον πυρήνα του κράτους, τις Ένοπλες Δυνάμεις. Έξι χρόνια πριν η δικτατορία είχε επιβληθεί επικαλούμενη τον κομμουνιστικό κίνδυνο. Το Κίνημα του Ναυτικού αποτέλεσε ισχυρό δείγμα ότι ένα μέρος των Ενόπλων Δυνάμεων θεωρούσε πως με την έως τότε παρουσία της η δικτατορία κινδύνευε να οδηγήσει τη χώρα σ’ αυτόν ακριβώς τον κίνδυνο.

Ως συνέπεια των παραπάνω, η δικτατορία επιχείρησε να βρει τρόπο να ξεπεράσει την κρίση και να διατηρηθεί στην εξουσία. Για τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο η λύση ήταν η πολιτικοποίηση του καθεστώτος. Στις αρχές Ιουνίου ανακοίνωσε την κατάργηση της βασιλείας καθώς και μέτρα φιλελευθεροποίησης, μεταξύ των οποίων και η διενέργεια εκλογών. Για μια ομάδα «σκληρών» της δικτατορίας ωστόσο, συγκεντρωμένη γύρω από το πρόσωπο του διοικητή του ΕΑΤ-ΕΣΑ, ταξίαρχου Δημήτριου Ιωαννίδη, τα μέτρα πολιτικοποίησης ήταν σε λάθος κατεύθυνση. Ήδη από το καλοκαίρι του 1973 ξεκίνησαν τον σχεδιασμό της ακύρωσης των μέτρων με την ανατροπή του Παπαδόπουλου, κάτι το οποίο πέτυχαν με πραξικόπημα στις 25 Νοεμβρίου. Όπως φάνηκε λίγους μήνες αργότερα, μέρος της δικής τους λύσης ήταν η υλοποίηση της ένωσης της Κύπρου με την Ελλάδα, μια απόπειρα που κατέληξε στην τουρκική εισβολή και στο τέλος της Χούντας.

 Πηγή

Ο Σωτήρης Ρούσσος στον Γιώργο Σαχίνη ( Συνέντευξη στον 984 Ηράκλειο, 10-11-23)

 

 

 

Ο Σωτήρης Ρούσσος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Θρησκείας στη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών στο ίδιο Πανεπιστήμιο, μιλάει στο ραδιοφωνικό σταθμό 98.4 για την αιματηρή κρίση στην Μέση Ανατολή και τις προεκτάσεις της.

Εξηγεί γιατί άλλο τα επιφαινόμενα , όπως οι θρησκευτικές και πολιτιστικές διαφορές που ασφαλώς μοχλεύονται και άλλο η αιτία της κλιμάκωσης που είναι θέμα Ισραηλινής κατοχής Παλαιστινιακών εδαφών, χωρίς καμία κίνηση επί 15 χρόνια για πολιτική λύση δημιουργίας και Παλαιστινιακού κράτους.

Όπως σημειώνει, η συνακόλουθη του πολιτικού αδιεξόδου για το Παλαιστινιακό, άνοδος μιας ισλαμιστικής οργάνωσης των Παλαιστινίων της Χαμάς, με την επικράτηση και μιας ακρίας κυβέρνησης στο Ισραήλ του Νετανιάχου, δεν προοιωνίζεται εύκολη και γρήγορη μετάβαση σε λύσεις εκτόνωσης.

Ο κ. Ρούσσος αναφέρεται στο ρόλο όλων των εμπλεκόμενων παικτών ισχύος στη περιοχή, εξηγεί γιατί κατά την γνώμη του η Τουρκία χρησιμοποιείται από τις ΗΠΑ ως δίαυλος με τις Αραβικές χώρες και τη Χαμάς, υπενθυμίζοντας ότι παρά την φραστική ένταση με το Ισραήλ η Τουρκία δεν έχει αναστείλει καμία οικονομική και ενεργειακή σχέση μαζί της.

Θεωρεί τέλος προβληματική την πολιτική επιλογή της Ελλάδας,  να έχει προσδοκίες ουσίας  για συνέχιση των απευθείας συνομιλιών με την Τουρκία , όταν η τελευταία σε τίποτα ούτε καν στα επουσιώδη των διεκδικήσεων της , δεν έχει αλλάξει στάση έναντι της Ελλάδας.

Συνέντευξη στον Γιώργο Σαχίνη 10-11-23 

Πηγή 

 

Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, Ο ΣΥΡΙΖΑ ζει το δράμα του Σίσυφου ( Συνέντευξη 5-11-23)

 Συνέντευξη στον Περικλή Δημητρολόπουλο

 

Ποιος είναι ο πρώτος θεωρητικός που σας έρχεται στον νου ως ερμηνευτικό εργαλείο για όσα συμβαίνουν στον ΣΥΡΙΖΑ;

«Σε ποιον θεωρητικό να αναφερθώ; Oλο και περισσότερο πείθομαι ότι η ιστορία προχωρά δίχως να δίνει λογαριασμό στους θεωρητικούς ερμηνευτές της. Στο βάθος, ο ανθρωπιστής Καντ, ο λογοκράτης Εγελος, ο αισιόδοξος Μαρξ και ο απαισιόδοξος Βέμπερ πίστεψαν στην αυτονομία ενός «αντικειμενικά» διιστορικού λόγου. Η αξιοπιστία όμως ενός τέτοιου λόγου έχει πλέον ανεπιστρεπτί τρωθεί. Στο μυαλό έρχονται τα λόγια ενός ποιητή, του Γ. Χ. Οντεν. «Δεν υπάρχει πια τίποτα που να είναι τόσο φριχτό ή τόσο ανόητο ώστε να μην είναι δυνατόν να συμβεί». Εχω την αίσθηση ότι η μελαγχολική αυτή διαπίστωση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στους κόλπους όσων συμμερίζονται τις αφετηριακές αξίες της οποιασδήποτε Αριστεράς».

Υπάρχει χώρος για αυτοκριτική σε αυτή τη θεώρηση;

«Σήμερα δεινοπαθούν όσοι προσπαθούν να νοηματοδοτήσουν τον παραλογισμό που σημαδεύει τον κόσμο μας. Μέσα σε αυτή τη δυστοπία, η Αριστερά, ιστορικό προϊόν ενός ρεαλιστικού ρομαντισμού, καλείται σήμερα να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα. Να αρθρώσει έναν λόγο πειστικό στα επίμονα ερωτήματα που μένουν αναπάντητα: «What’s Left», «What’s Right», «What for». Οσο για τον ΣΥΡΙΖΑ, η σχέση του με μια αυτοκριτική στάση μοιάζει να είναι υπέρποτε παγιδευμένη. Σαν τον Κάλιμπαν του Οσκαρ Ουάιλντ, αρνείται να κοιτάξει τον εαυτό τoυ στον καθρέφτη. Αναζητώντας αδύνατες ισορροπίες ανάμεσα σε έναν παρωχημένο ενδοσκοπικό ρομαντισμό και σε έναν ιδιοτελή μετα-πραγματισμό, χάνει την επαφή του με μια διαρκώς εξελισσόμενη πραγματικότητα».

Εστω και για πολύ σύντομο διάστημα, υπήρξατε βουλευτής Επικρατείας του ΣΥΡΙΖΑ. Ας πάμε λοιπόν από τη θεωρία στο βίωμα…

«Ο εκ των υστέρων απολογισμός αφήνει στην πραγματικότητα δυσανάγνωστες, και εν πολλοίς ακατάτακτες, τις επιλογές μας. Η σιωπή που έχω επιλέξει να κρατήσω μέχρι τώρα είναι μια ομιλούσα σιωπή. Μια εκκωφαντική, ίσως, σιωπή. Κάθε αυτοβιογραφική αναφορά είναι και μια προδοσία της αλήθειας. Το μέλημα της προστασίας εαυτού υφέρπει σε κάθε αυτοβιογραφικό εγχείρημα. Δεν ξεφεύγεις από αυτή την παγίδα. Κουβαλώντας σήμερα το βάρος του χρόνου στους ώμους μου θα πω ότι η «πρώτη φορά Αριστερά» ήταν για μένα ένα στοίχημα. Μπορεί τώρα «η πρώτη φορά Αριστερά» να υπονομεύεται από χλεύη, ειρωνεία, ή και θυμωμένη αποστασιοποίηση, όμως εκείνη την εποχή με έφερνε σε επαφή με τη χαμένη αισιοδοξία της νεότητάς μου. «Αν δεν πιστέψεις στο εκ πρώτης όψεως αδύνατο πώς θα προσβλέψεις στην έλευση εκείνου-που-δεν-υπάρχει-ακόμα;». Mε άλλα λόγια, το βραχύ εκείνο διάστημα που διάλεξα να παραμείνω στη Βουλή, ερχόμουν ανερυθρίαστα σε επαφή με τη λογοκριμένη επιθυμία μου να ενδώσω στην πίστη μιας ουτοπίας».

Και πού χάθηκε αυτό το στοίχημα για την «κυβερνώσα Αριστερά»;

«Αρχισε να χάνεται από τη στιγμή που ο κάποτε εξωπραγματικός στόχος της εξουσίας άρχισε, δεδομένης της χρονικής συγκυρίας, να γίνεται ορατός. Ο όρος «κυβερνώσα Αριστερά» συνυφαίνεται με μια εγγενή αντίφαση. To «κυβερνάν» είναι παίγνιο εξουσίας και ως τέτοιο είναι εκτεθειμένο σε καταχρήσεις και παραλογισμούς. Η πρώτη φορά Αριστερά ενέδωσε σε μια κατώτερη των προσδοκιών, και εν πολλοίς αφελή διαχείριση μιας απροσδόκητης ανάληψης της πολιτικής εξουσίας».

Στη συνέχεια ωστόσο αυτή η Αριστερά αποδοκιμάστηκε και ως «αντιπολιτεύουσα», αν μου επιτρέπετε τον νεολογισμό…

«Η αντιπολιτεύουσα είναι ήδη μια μορφή εξουσίας εν αναμονή. Ενα είδος αναμονής μιας φαντασιακά κυβερνώσας Αριστεράς, αν μου επιτρέπετε κι έμενα έναν άλλο νεολογισμό. Με άλλα λόγια, έχω την αίσθηση ότι ο ΣΥΡΙΖΑ έμεινε αιχμάλωτος στο φάντασμα της κυβερνησιμότητας, συντηρώντας μέσα στους κόλπους του έναν εσμό ετερόκλητων ιδεολογικών πεποιθήσεων, τάσεων, επιδιώξεων, με τις μικροκομματικές ατομικές επιδιώξεις και το φάντασμα της ανακατάληψης της εξουσίας να υπονομεύει σταθερά τις όποιες ιδεολογικές της αξίες».

Δημιουργούν όλα αυτά ένα αίσθημα ματαίωσης; Εχετε την αίσθηση πως χάθηκε μια ιστορική ευκαιρία για την Αριστερά ως αξιακό κώδικα και σύστημα ιδεών;

«Ενα αίσθημα ματαίωσης, θλίψης και ντροπής. Είναι στιγμές όμως που συλλογίζομαι ότι το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να αφήσουμε το μέλλον σε αυτό που εξ ορισμού είναι: Aνοιχτό. Σε κάθε περίπτωση, η Αριστερά δεν είναι τα πρόσωπα που κάθε τόσο μοιάζουν να είναι κατώτερα των περιστάσεων. Δεν είναι όσοι επικαλούνται, ως μαγικό τοτέμ, το ηθικό πλεονέκτημα. Δεν είναι εργαλείο, δεν είναι εμπόρευμα προς αξιοποίηση το ηθικό πλεονέκτημα. Θα πω το αυτονόητο: Η Αριστερά είναι οι αδιάβλητες ιδέες της ισότητας και της δικαιοσύνης. Ομως αυτό δεν σημαίνει τίποτε. Ανάμεσα στην ιδέα και την πράξη πέφτουν πάντα οι σκιές, οι αδιαφάνειες και οι αμφισημίες των κινήτρων. Και χρειάζεται κόπος, μόχθος, και ανυπέρθετα αποθέματα μιας σχεδόν αδύνατης ανιδιοτέλειας για να μπορέσει η σκιά αυτή να μη γίνει βάρος, βράχος. Η μοίρα του Σίσυφου καταδιώκει τη μοίρα της Αριστεράς κάθε που πάει να σηκώσει κεφάλι από την αφάνεια και να αυτονομηθεί από τις προθέσεις των προσώπων που τη χρησιμοποιούν δίχως να την υπηρετούν».

Στον ιστορικό χρόνο πώς θα τοποθετούσατε τον ΣΥΡΙΖΑ;

«Θα τον ενέτασσα στην προσπάθεια οποιασδήποτε Αριστεράς να πείσει σήμερα για τον λόγο ύπαρξής της. Σε μια εποχή που επιβάλλει στην πολιτική εξουσία να προσαρμόζεται στις υπερ-επικρατειακές συστημικές επιταγές, οι κυβερνήσεις, ως δια-κυβερνήσεις, δεν συγχωρείται πλέον να αυθαιρετούν μεταρρυθμίζοντας κατά το δοκούν τα καλώς (ή κακώς) κείμενα. Με αποτέλεσμα την προϊούσα σύγκλιση ανάμεσα στις δημόσιες και τις ατομικές στοχοθεσίες και τη δομική διαπλοκή ανάμεσα στο γενικό συμφέρον και στις ιδιωτικές σκοπιμότητες. Οι περισσότερες μείζονες αποφάσεις λαμβάνονται πια μετά από συνεργασίες, διαβουλεύσεις και διαπραγματεύσεις ανάμεσα στους de jure κατόχους της πολιτικής ισχύος και τους de facto νομείς της χρηματοπιστωτικής εξουσίας. Με άλλα λόγια, η άσκηση της πολιτικής μοιάζει πλέον να είναι αιχμάλωτη του πολιτικού χρήματος».

Από την ισχύ του οποίου δεν θα εξαιρούσατε κανέναν;

«Ναι, ισχύει για την πολιτική σε όλες τις αποχρώσεις, συμπεριλαμβανομένης και της ριζοσπαστικής (ή μη) Αριστεράς. Φέρνω στον νου μου το μακρινό 1988 όταν για πρώτη φορά είχα επινοήσει σε ένα κείμενό μου, στο «Βήμα», τον όρο «πολιτικό χρήμα». Πρόθεσή μου ήταν να αναδείξω τις ακατάλυτες σχέσεις που εξ αντικείμενου διαπλέκουν την πολιτική εξουσία με τα οικονομικά συμφέροντα. Δεν φανταζόμουν όμως τότε πόσο αυτή η διαπίστωση θα αγκάλιαζε τα επόμενα χρόνια όλο το φάσμα του πολιτικού γίγνεσθαι, συμπεριλαμβανόμενων και εκείνων που επαγγέλλονται ανατροπές. Εκείνο όμως που με τρομάζει ακόμα περισσότερο δεν είναι αυτή καθ’ εαυτή η ισχύς του πολιτικού χρήματος αλλά το γεγονός ότι η ισχύς αυτή θεωρείται πλέον αναγκαία και φυσιολογική παράμετρος μιας νέας ανεπίστρεπτης κανονικότητας».

Σε αυτή την «κανονικότητα» που περιγράφετε τι θέση έχει η Αριστερά;

«Από τη μακρά και επώδυνη εφηβεία η Αριστερά πέρασε, όχι στη βίαιη, αλλά στην εκλογικευμένη προσαρμοστική ενηλικίωση. Μιαν ενηλικίωση που συχνά εργαλειοποιείται με τη διαμεσολάβηση επιτήδειων υπερφωτισμένων ή και αόρατων μεταπρατών. Το μόνο που παραμένει ακέραιο είναι η ουτοπία ενός εν εγρηγόρσει στοχασμού που θυμίζει τη μαγική σκέψη των παιδιών, των ρομαντικών και των αλαφροΐσκιωτων».

Αν λοιπόν σας ζητούσαν να γράψετε μια «σύντομη ιστορία ενός κόμματος» με ποια φράση θα ξεκινούσατε;

«Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα κόμμα διαφορετικό. Στα μέλη του δεν συγκαταλέγονταν δημοκόποι κι αυλικοί. Ελειπε και η πλειονότητα των βιαίως κατευνασμένων ανθρώπων. Εκείνων που αρκούνται στο να σιωπούν «μιλώντας με μάτια γυάλινα για όσα δεν βλέπουν», επειδή δεν θέλουν να τα δουν. Αλλά θα σας πω και κάτι ακόμη. Μια θελκτική, αν και επιστημολογικά σαθρή, ως μη διαψεύσιμη, επιθυμία με παροτρύνει σε μια μείζονα κατάφαση: H ελπίδα δεν υπόκειται στους νόμους του γήρατος και της περιρρέουσας παρακμής. Ακάματη και άφθαρτη, επιμένει να κρατά στους κόλπους της το μυστικό μιας αειφόρας νεότητας».

Πηγή 

Πολυτεχνείο 50 χρόνια μετά. Αφιερώματα - Βιβλιοπροτάσεις ( Ανανεώνεται)

 

«Η εξέγερση του Πολυτεχνείου – Μία ξεχασμένη κατάθεση» , του Σταύρου Λυγερού.

«Η εξέγερση του Πολυτεχνείου – Μία ξεχασμένη κατάθεση», είναι ο τίτλος του βιβλίου του Σταύρου Λυγερού. Πρόκειται για πλήρως ανανεωμένη μετεγγραφή ενός βιβλίου του που εκδόθηκε το 1977 και βεβαίως έχει εδώ και 40 τόσα χρόνια εξαντληθεί. Αν και η ανάλυση της δυναμικής ανάπτυξης του φοιτητικού κινήματος που οδήγησε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου με ενδιάμεσο σταθμό τις καταλήψεις της Νομικής παραμένει η ίδια. Στην τωρινή έκδοση έχουν προστεθεί ως διακριτά ένθετα στη ροή της ανάλυσης βιωματικά περιστατικά του συγγραφέα, τα οποία βοηθούν τον σημερινό αναγνώστη να προσεγγίσει την ατμόσφαιρα εκείνης της εποχής.

Ο Σταύρος Λυγερός –μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής και εκ των πρωταγωνιστών εκείνου του κινήματος– αποδεικνύει ότι δίχως την εξέγερση του Πολυτεχνείου το δικτατορικό καθεστώς δεν θα είχε απομονομιμοποιηθεί πλήρως πολιτικά και κατ’ επέκταση αποσταθεροποιηθεί. Ας σημειωθεί ότι από το 1971-72 επιχειρούσε την «ομαλοποίησή» του με σκοπό τη σταδιακή μετάβασή του σε μία «χουντοδημοκρατία» με την σιωπηρή συναίνεση του παλιού αστικού κόσμου και την ανοχή των ΚΚΕ και ΚΚΕεσωτ.

 

Το φοιτητικό κίνημα υποχρέωσε τον δικτάτορα Παπαδόπουλο να επιταχύνει, καταργώντας τη Βασιλεία, επιβάλοντας νέο Σύνταγμα, «εκλεγόμενος» ο ίδιος Πρόεδρος της Δημοκρατίας με οκταετή θητεία και ορίζοντας την κυβέρνηση Μαρκεζίνη. Εάν δεν είχε μεσολαβήσει η εξέγερση του Πολυτεχνείου, το πείραμα Μαρκεζίνη θα είχε πάρει τον δρόμο του και πολύ πιθανόν ο Παπαδόπουλος να είχε την τύχη του Πινοσέτ, ο οποίος παρέμεινε με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην εξουσία για 25 χρόνια και τελικά πέθανε στο σπίτι του σε ηλικία 91 ετών. χωρίς ποτέ να δικαστεί για τα εγκλήματά του.

 

Αυτός είναι ο λόγος που το Πολυτεχνείο δικαιολογημένα θεωρείται «ο ιδρυτικός μύθος της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας», χωρίς όμως και να ευθύνεται για τα κουσούρια της. Ο παλιός αστικός πολιτικός κόσμος που επανήλθε μετά την πτώση της Χούντας στην εξουσία και οι επίγονοί τους δεν θα είχαν κάνει τις καριέρες που έκαναν έκτοτε. Είναι ειρωνεία ότι το τμήμα εκείνο του πολιτικού κόσμου που ακόμη και τώρα προσπαθεί να «αποδομήσει» το Πολυτεχνείο χρωστά την πολιτική του ύπαρξη στην Μεταπολίτευση, τις προϋποθέσεις της οποίας δημιούργησε η εξέγερση. Όσο για τους επιγόνους ή και φυσικούς απογόνους τους, αυτοί είναι πολύ πιθανό να είχαν σταδιοδρομήσει και στην «χουντοδημοκρατία» που προετοίμαζε ο Γεώργιος Παπαδόπουλος ως πρόεδρος!

Το βιβλίου «Η εξέγερση του Πολυτεχνείου – Μία ξεχασμένη κατάθεση», πέραν των άλλων αρετών του, είναι ένα ζωντανό και συγκινητικό ανάγνωσμα μίας εξαιρετικής αναλαμπής της νέας γενιάς εκείνης της εποχής που με ανιδιοτέλεια, ηρωισμό και γνήσιο ριζοσπαστισμό έγιναν η ακηδεμόνευτη πρωτοπορία και έσωσαν την αξιοπρέπεια ενός λαού. Όπως προανέφερα, ο συγγραφέας διανθίζει την αφήγησή του με προσωπικές του εμπειρίες. Το βιωματικό στοιχείο κάνει πιο ζωντανή και ενδιαφέρουσα την αφήγηση δίχως να εκπίπτει σε συναισθηματισμό και δίχως να στερεί σε αξιοπιστία.

Δύσκολη ισορροπία, την οποία όμως πετυχαίνει ο Σταύρος Λυγερός. Είναι ενδεικτικό ότι τα γεγονότα που παραθέτει δεν αμφισβητήθηκαν από κανέναν στα 46 χρόνια που πέρασαν από την κυκλοφορία του αρχικού βιβλίου, όπως έγινε με άλλες εξιστορήσεις. Είναι ενταγμένα στην πολιτική ατμόσφαιρα της εποχής (προσαρμογή στα καθ’ ημάς, της πολιτισμικής επανάστασης που είχε σαρώσει τον δυτικό κόσμο), αλλά αναπτύσσονται στην συνάφειά τους με την κατάσταση της ελληνικής κοινωνίας της δεκαετίας του 1970 και κυρίως με ευρύτερο το πολιτικό κλίμα στο οποίο είναι ενταγμένα.

Στον πυρήνα του βιβλίου είναι η εξιστόρηση της αντίδρασης μίας μειονότητας των φοιτητών στις προσπάθειες της Χούντας να αποκτήσει μία κίβδηλη νομιμοποίηση. Οι πράξεις αντίστασης του φοιτητικού κινήματος ξετυλίγονται από την πρώτη προσπάθεια του καθεστώτος να οργανώσει καθοδηγούμενες εκλογές στους φοιτητικούς συλλόγους που θα νομιμοποιούσαν τα διορισμένα χουντικά Διοικητικά Συμβούλια. Η προσπάθεια ήταν ενταγμένη στο πλαίσιο της ευρύτερα επιχειρούμενης πολιτικοποίησης του καθεστώτος και είχε απώτερο στόχο να εκτονώσει τις πολιτικές ζυμώσεις και την διαφαινόμενη ριζοσπαστικοποίηση στον φοιτητικό χώρο.

Έχει ενδιαφέρον ότι σε αυτή την προσπάθεια της Χούντας αντέδρασε μία μειονότητα των φοιτητών. Η πρωτοπορία της νεολαίας που οργανώθηκε στα Πανεπιστήμια είχε να αντιπαλέψει τον κατασταλτικό μηχανισμό της δικτοτορίας, αλλά εν πολλοίς και το καθηγητικό κατεστημένο που είχε γίνει υποχείριο του δικτάτορα. Από ένα σημείο και πέρα, όμως, στους κόλπους του φοιτητικού κινήματος εκδηλώθηκε μία αντίθεση για την κατεύθυνσή του.

Από τη μία πλευρά το αυθόρμητο ριζοσπαστικό ρεύμα, το οποίο ήταν ανέντακτοι φοιτητές, οι οποίοι επεδίωκαν τη ρήξη με το καθεστώς, ώστε να τορπιλιστεί το πείραμα Μαρκεζίνη. Από την άλλη πλευρά ήταν οι παράνομες φοιτητικές οργανώσεις που καθοδηγούσαν το ΚΚΕ (την Αντι-ΕΦΕΕ) και το ΚΚΕεσωτ (τον Ρήγα), τα στελέχη των οποίων προσπαθούσαν με άνωθεν καθοδήγηση, να εγκλωβίσουν το φοιτητικό κίνημα σε ένα συνδικαλιστικό πλαίσιο, προβάλλοντας στενά φοιτητικά αιτήματα.

Αν και έχουν γραφεί και ειπωθεί πολλά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου, η πτυχή αυτή, ο εσωτερικός αγώνας, έχει μείνει στη σκιά, με αποτέλεσμα να αλλοιώνεται η ιστορική πραγματικότητα. Το βιβλίο του Σταύρου Λυγερού, αντιθέτως, αναδεικνύει αυτή την πτυχή και μάλιστα με απόλυτα τεκμηριωμένο τρόπο, παραθέτοντας ντοκουμέντα τωπαραπάνω οργανώσεων.

Δραματική στιγμή σ’ εκείνη τη σύγκρουση είναι η υπόθεση του Διονύση Μαυρογένη, ο οποίος, μετά το Πολυτεχνείο, κρυπτόμενος στην Κρήτη, καταγγέλθηκε με κατασκευασμένα ψεύδη σαν προβοκάτορας από την ΚΝΕ-Αντι ΕΦΕΕ του ΚΚΕ. Ήταν ένα δείγμα της διαχρονικής πρακτικής του ΚΚΕ να διαβάλλει ό,τι δεν ελέγχει και μάλιστα με ανήθικες μεθόδους.

Παρότι στεγνή και σκοπίμως δίχως χρωματισμό, προκαλεί συγκίνηση η αφήγηση των γεγονότων που οδήγησαν στην κορύφωση εκείνου του Νοέμβρη. Η κατάληψη, η κινητοποίηση του λαού, το πλήθος που τους συμπαραστεκόταν, τα πυρά των ελεύθερων σκοπευτών, την εισβολή του τανκ και των κομάντος στον χώρο του Πολυτεχνείου, οι νεκροί και οι τραυματίες, τα όσα ακολούθησαν τις επόμενες ημέρες.

Εν κατακλείδι, το Πολυτεχνείο προφανώς δεν ανέτρεψε το δικτατορικό καθεστώς, δεν θα μπορούσε άλλωστε, όπως γράφει και ο Σταύρος Λυγερός, αλλά το απονομιμοποίησε πλήρως πολιτικά και άνοιξε τον δρόμο για την πτώση του. Επέτρεψε σε έναν λαό να διατηρήσει τον αυτοσεβασμό του. Η προσπάθεια αποδόμησης του Πολυτεχνείου στα 50 χρόνια που ακολούθησαν κυρίως από την Ακροδεξιά είναι στοιχείο πνευματικής ανεντιμότητας και πολιτικής ανηθικότητας.

Πηγή 

"Δεν αδειάζουμε να πεθάνουμε" του Δημήτρη Παπαχρήστου 

το νέο βιβλίου του συγγραφέα, δημοσιογράφου και ραδιοφωνικού παραγωγού Δημήτρη Παπαχρήστου, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις 50 χρόνια μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου.

 Λίγα λόγια για το βιβλίο από το οπισθόφυλλο

Είχε πάει δέκα η ώρα, η τηλεόραση ήταν ανοιχτή. Έδειχνε εικόνες από το Πολυτεχνείο. Ένας τύπος, εκπρόσωπος Tύπου, Ζουρνατζής ονόματι, μιλούσε για
«αναρχοκομμουνιστάς» που στράφηκαν εναντίον του καθεστώτος και της δημοσίας τάξεως. Ορίστε τα έκτροπα. Ο φακός έδειχνε σπασμένα θρανία, συνθήματα «κάτω η χούντα», «ζήτω οι παρτούζες», κιλότες, καπότες και σπασμένα έδρανα.

Πλησίασα το παράθυρο, ανασήκωσα τις γρίλιες. Είδα να καθαρίζουν με μάνικες τη Στουρνάρη. Αύρες-σαύρες να περνάνε και είδα λοξά προς την πλατεία Εξαρχείων να βγαίνουν από την πόρτα της Στουρνάρη με νάιλον σακούλες τρεις-τέσσερις μπάτσοι, με τρόφιμα που μας είχαν δώσει οι πεινασμένοι για ελευθερία και δημοκρατία.

Μέσα από τις ιστορίες, παλιότερες αλλά και πρόσφατες, που διανθίζουν το βιβλίο, η μνήμη πασχίζει να κρατήσει ζωντανό το παρελθόν, σαν σταθμό ανεφοδιασμού των νέων για να συνεχίσουν και να φτάσουν εκεί που δεν καταφέραμε εμείς. Για να μπορέσουν να προλάβουν το μέλλον γιατί αλλιώς δεν θα το συναντήσουν ποτέ.

Ο Δημήτρης Παπαχρήστος γεννήθηκε το 1950 στον Άγιο Γεώργιο Ιστιαίας Ευβοίας. Σπούδασε οικονομικά στην ΑΣΟΕΕ. Αρθρογράφησε σε εφημερίδες και υπήρξε διευθυντής του περιοδικού Πολίτες.

Το ραδιόφωνο σημάδεψε τη ζωή του. Για χρόνια ραδιοφωνικός παραγωγός σε Flash, Σκάι, Κανάλι 15, ΕΡΑ και στην ΕΡΤ OPEN μετά το μαύρο. Έχει κάνει ντοκιμαντέρ πολιτικού, ιστορικού και οικολογικού περιεχομένου. Ταξίδεψε πολύ. Έχει εκδώσει είκοσι ένα βιβλία και έχουν παιχτεί με μεγάλη επιτυχία θεατρικά του έργα.

Ζει στα Εξάρχεια από το 1968 και πιστεύει πως «η μνήμη θέλει καλλιέργεια για να μη γίνει χέρσο χωράφι, είναι η ίδια μας η ύπαρξη και αντιστέκεται στη φθορά του χρόνου και σε κάθε μορφή εξουσίας».

Πηγή 

 

Aυτό που έκανε το Πολυτεχνείο να γίνει το «Πολυτεχνείο», δεν είναι εκείνα που συνέβησαν μέσα στο υπό κατάληψη ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα, αλλά όσα διαδραματίστηκαν έξω από αυτό.

Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν αρχικά γύρω από το Πολυτεχνείο και στη συνέχεια ξεχύθηκαν στους δρόμους της Αθήνας, συγκρότησαν διαδηλώσεις απ’ άκρου σ’ άκρο της πόλης, πανικόβαλαν τη φρουρά του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως, έστησαν οδοφράγματα για να εμποδίσουν τη διέλευση των τεθωρακισμένων, πνίγηκαν στα δακρυγόνα και ξυλοφορτώθηκαν αγρίως από την Αστυνομία, στάθηκαν –κυριολεκτικά– μπροστά στις κάννες και δεν έκαναν πίσω παρά μόνο όταν πλέον μετρούσαν στις τάξεις τους εκατοντάδες τραυματίες και τους πρώτους νεκρούς.

Πρόκειται για αυτούς που, ακόμη πιο εντυπωσιακό, τις επόμενες ημέρες, ενώ η εστία του Πολυτεχνείου είχε πλέον συντριβεί, εγκατέλειψαν τα σχολεία τους και τις δουλειές τους και διαδήλωναν ανάμεσα στα πυρά των αστυνομικών, των ακροβολιστών και των τεθωρακισμένων, μετρώντας νέα –και περισσότερα– θύματα. Την ιστορία εκείνων των αφανών ηρώων της εξέγερσης του 1973, επιχειρεί να καταγράψει (με ασυγχώρητη καθυστέρηση πενήντα ετών) αυτό το βιβλίο (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Πηγή 

 

 

Εφημερίδα "Το Βήμα" Πολυτεχνείο 50 χρόνια

 

 -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ανοικτό Δίκτυο: Κάλεσμα σε συμμετοχή

Δεν είμαστε ούτε οι πρωταγωνιστές,
ούτε οι εκφραστές της εξέγερσης του Νοέμβρη του 1973,
ούτε της “γενιάς του Πολυτεχνείου”.

Είμαστε ένα τμήμα από εκείνους που συμμετείχαν στην εξέγερση του Πολυτεχνείου ’73 και απευθυνόμαστε σε όλους όσους συμμετείχαν τότε να συνυπογράψουν το κείμενο της ταυτότητας. Και το πιο σημαντικό: να συνδιοργανώσουν και να συμμετάσχουν σε όλες τις δράσεις και στις δραστηριότητες για τα 50 χρόνια από την εξέγερση.

Ο σκοπός της ιστοσελίδας

Σε πρώτη φάση, το Ανοικτό Δίκτυο, μέσω της συντακτικής ομάδας του, ανοίγει το κείμενο ταυτότητας και υπογραφών με κάλεσμα συμμετοχής. Γίνεται μια συστηματική προσπάθεια συλλογής και καταγραφής, τόσο δημοσιευμένου όσο και πρωτότυπου υλικού, με επίκεντρο τα γεγονότα που σημάδεψαν την εξέγερση της νεολαίας τον Νοέμβρη του 1973. Το πολυδιάστατο αυτό υλικό αποτελείται από: χρονολόγια, απόψεις, γραπτές & προφορικές μαρτυρίες, σε συνδυασμό με μια ενδελεχή καταγραφή βιβλιογραφίας, μελετών, ερευνών & δημοσιευμάτων του τύπου, καθώς και μια συλλογή από φωτογραφικό & οπτικοακουστικό υλικό.

Η προοπτική μας είναι στο άμεσο μέλλον να διαμορφωθεί σε ενα πλούσιο ψηφιακό αρχείο, ανοικτό στην συμμετοχή και προσβάσιμο σε όλες κι όλους. Θέλουμε να προσφέρουμε το κατάλληλο υλικό για να μπορούν οι αναγνώστες να διαμορφώσουν τη δική τους κρίση ως προς το τι ήταν το Πολυτεχνείο του ’73, και ποιά παρακαταθήκη άφησε στις ερχόμενες γενιές.

Όπως δεν ξεχνάμε τους 24 επιβεβαιωμένους νεκρούς της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, έτσι δεν θέλουμε να ξεχαστούν ολότελα οι άνθρωποι που γνωρίσαμε στις μέρες του αντιδικτατορικού αγώνα κι έφυγαν από τη ζωή μετά το Πολυτεχνείο εν καιρώ ειρήνης και κοινοβουλευτικής δημοκρατίας.

Καλούμε τους παλιούς συναγωνιστές, αλλά και τους νεότερους φίλους της πρωτοβουλίας μας, να συνδιαμορφώσουν την ιστοσελίδα στέλνοντας απόψεις, μαρτυρίες, φωτογραφίες, τεκμήρια, συμπληρώσεις σε ήδη αναρτημένα κείμενα. Κι ευχαριστούμε όσους ήδη μας πρόσφεραν πολύτιμο υλικό από το προσωπικό τους αρχείο.

Η πρωτοβουλία για τα 50 χρόνια Πολυτεχνείο

Ιστοσελίδα "50 χρόνια Πολυτεχνείο.Ανοικτό Δίκτυο" 

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

50 χρόνια Πολυτεχνείο : Τα βιβλία της εξέγερσης (του Σπύρου Κακουριώτη)

Τα βιβλία της εξέγερσης (του Σπύρου Κακουριώτη) 

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------

50 χρόνια Πολυτεχνείο: Τα βιβλία που κατέγραψαν τα γεγονότα – Μαρτυρίες και μελέτες 

50 χρόνια Πολυτεχνείο: Τα βιβλία που κατέγραψαν τα γεγονότα – Μαρτυρίες και μελέτες  

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Lifo-50 ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ (1973-2023) 

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Γιατί δεν πέρασε στο σινεμά Οι λίγες ταινίες με αναφορές στην εξέγερση και οι αντανακλάσεις της στη δημόσια γλυπτική και στο πολιτικό τραγούδι

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Το Πολυτεχνείο ως Δημόσια Ιστορία. Αφιέρωμα στο περιοδικό της Βουλής

=======================================================================

Τί πιστεύουν οι Ελληνες για το Πολυτεχνείο. Ερευνα της Eteron 

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Αντώνης Λιάκος, Βιβλιοκριτική στο «Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο: Οι αφανείς πρωταγωνιστές της εξέγερσης του 1973» (Θεμέλιο, 2023)  

Εθνικές επέτειοι: ένα βαρόμετρο της ιστορικής κουλτούρας ( Ραδιοφωνική εκπομπή 5/11/23 "Ιστορία στο Κόκκινο")

 

 

 

 Ακούστε την "Ιστορία στο Κόκκινο" της Κυριακής 5 Νοεμβρίου όπου ο Χρήστος Τριανταφύλλου συνομιλεί με τον Χάρη Αθανασιάδη και τον Πολυμέρη Βόγλη για τις εθνικές επετείους, οι οποίες αποτελούν ένα σημαντικό «βαρόμετρο» στην ιστορική κουλτούρα μιας κοινωνίας, συνδεδεμένες με ένα ολόκληρο οικοσύστημα θεσμών και πρακτικών που αφορούν τις συλλογικές αναπαραστάσεις του παρελθόντος, αλλάζοντας διαρκώς περιεχόμενο, επιβιώνοντας ή περνώντας στην αφάνεια.

 5/11/2023 - Εθνικές επέτειοι: ένα βαρόμετρο της ιστορικής κουλτούρας

 Στο spotify

Στο Google podacasts 

«Η μνήμη πάει μαζί με τη λήθη».Ο ρόλος των εθνικών επετείων στη συγκρότηση της συλλογικής ταυτότητας κάτω από ένα ενιαίο παρελθόν.

 Συνέντευξη των καθηγητών Χ.Αθανασιάδη και Π.Βόγλη.

 

    Σφυρηλατούν την αίσθηση της κοινότητας και της εθνικής ταυτότητας, οπτικοποιούν το παρελθόν και συμβάλλουν στη μετουσίωσή του σε Iστορία, ενώ προσφέρουν στην κρατική εξουσία την ευκαιρία να ενισχύσει τη νομιμοποίησή της. Διαθέτουν συμβολική και επιτελεστική διάσταση (ακόμη και σκηνογραφία), χαρακτηρίζονται από επαναληπτικότητα και όχι από εκπλήξεις (καθώς υπογραμμίζουν τη σταθερότητα σε έναν μεταβαλλόμενο κόσμο), ενώ διεκδικούν και την ψυχοσωματική εμπλοκή του κοινού.

    Θα έλεγε κανείς, ωστόσο, ότι πλην εξαιρέσεων οι εθνικές επέτειοι δεν έχουν καλυφθεί εκτεταμένα από την εγχώρια βιβλιογραφία. Στην ξενόγλωσση υπάρχουν οι μελέτες των Τζον Γκίλις, Ντέιβιντ ΜακΡόουν, Πιερ Νορά κ.ά. – ειδικά στη Γαλλία η 200ετηρίδα της Γαλλικής Επανάστασης είχε αποτελέσει αντικείμενο ευρείας έρευνας. Πέρα λοιπόν από το αναγνωστικό, έχει και ακαδημαϊκό ενδιαφέρον η κυκλοφορία του συλλογικού τόμου «Εθνικές επέτειοι. Μορφές διαχείρισης της μνήμης και της Ιστορίας»: η ίδια η μελέτη των εθνικών επετείων της Ελλάδας φαίνεται να υποστηρίζεται εδώ, έχει τη σημασία της.

Εθνική ταυτότητα

    «Οι επέτειοι επηρεάζουν καταλυτικά τι θυμόμαστε από το παρελθόν και πώς το θυμόμαστε. Ισως ξεχνάμε πολλά από όσα μάθαμε στο σχολείο, αλλά την Επανάσταση του ’21 και το Επος του ’40 δεν τα ξεχνάμε», λέει στην «Κ» ο Χάρης Αθανασιάδης, καθηγητής Δημόσιας Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συνεπιμελητής του τόμου. Οπως εξηγεί, τα δύο συγκεκριμένα γεγονότα έχουν τις δικές τους ημέρες μέσα στον χρόνο και επενδύονται με τελετουργίες, στις οποίες όλοι μετέχουμε ως θεατές ή και δρώντες. Ετσι εμπεδώνεται η αίσθηση ενός κοινού παρελθόντος, εντείνεται η εθνική συσπείρωση και παγιώνεται η εθνική ταυτότητα.

    «Ολα αυτά επηρεάζουν το σήμερα και το αύριο, τον βαθμό και τις μορφές της συλλογικής δράσης», σημειώνει ο κ. Αθανασιάδης, «διότι οι άνθρωποι δρουν βέβαια με βάση όσα βιώνουν στο παρόν, αλλά επίσης με βάση όσα θυμούνται από το παρελθόν και το πώς ερμηνεύουν όσα θυμούνται. Οι ιστορικοί, μαζί με τα κρίσιμα επεισόδια του παρελθόντος, χρειάζεται να μελετάμε και τη μακρά σκιά τους, τις αποτυπώσεις τους στη συλλογική μας μνήμη. Και οι επέτειοι ανήκουν στους πιο ισχυρούς διαμορφωτές της».

    Μιλώντας για μνήμη, αξίζει να μνημονεύσουμε τον ιστορικό Ερνέστ Ρενάν (1823-1892), που είχε παρατηρήσει πως «η ουσία ενός έθνους έγκειται στο ότι όλα τα άτομα έχουν πολλά κοινά πράγματα, καθώς επίσης και ότι όλοι έχουν λησμονήσει πολλά πράγματα». Αραγε υπάρχουν πράγματα και γεγονότα που λησμονούνται ή αποσιωπούνται στις εγχώριες εθνικές επετείους; Υπάρχουν επέτειοι που λησμονήθηκαν ή υποβαθμίστηκαν οι ίδιες;

    «Η μνήμη πάει μαζί με τη λήθη», λέει ο Πολυμέρης Βόγλης, καθηγητής Κοινωνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και έτερος συνεπιμελητής του τόμου. «Η λήθη αφορά εκείνα τα γεγονότα τα οποία στο παρελθόν διαίρεσαν βαθύτατα την ελληνική κοινωνία και γι’ αυτόν τον λόγο ποτέ δεν καθιερώθηκε κάποια επίσημη επέτειος για τον εμφύλιο πόλεμο. Επίσης, αφορά γεγονότα τα οποία μπορεί να είναι σημαντικά, αλλά δεν τονώνουν την εθνική υπερηφάνεια. Η επέτειος της αποκατάστασης της δημοκρατίας είναι ένα καλό παράδειγμα, όπως δείχνει και το σχετικό κεφάλαιο στον τόμο: η 24η Ιουλίου δεν έγινε εθνική επέτειος, γιατί στην ιστορική μνήμη συνδέθηκε με το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο», παρατηρεί ο καθηγητής.

    «Και ασφαλώς αφήνονται στη λήθη οι στρατιωτικές ήττες», συμπληρώνει ο Χάρης Αθανασιάδης, «ιδιαιτέρως οι ταπεινωτικές, όπως εκείνη του 1897, όταν η Ελλάδα κήρυξε τον πόλεμο στην Τουρκία προκειμένου να απελευθερώσει τη Μακεδονία, αλλά έχασε και τη Θεσσαλία. Ενδιαφέρον έχει επίσης η 3η Σεπτεμβρίου 1843, η επέτειος του Συντάγματος, που επιβλήθηκε από τους εξεγερθέντες ενάντια στον Θρόνο, μα άντεξε μόνο μια εικοσαετία έως την έξωση του Οθωνα. Στην περίπτωση αυτή, η γιορτή συρρικνώθηκε και έσβησε όταν εξέλιπε ο κεντρικός της στόχος».

Το «Όχι» και ο Εμφύλιος

    Αποτελούμενος από αναθεωρημένες ανακοινώσεις που πραγματοποιήθηκαν το 2020 σε επιστημονικό συνέδριο του μεταπτυχιακού προγράμματος «Δημόσια Ιστορία» του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, ο τόμος εστιάζει, μεταξύ άλλων, σε σημαντικές πτυχές των δύο καθιερωμένων εθνικών επετείων, της 25ης Μαρτίου και της 28ης Οκτωβρίου. Ειδικά για τη δεύτερη, ένα σύνηθες ερώτημα είναι γιατί αυτή κυριάρχησε έναντι άλλων εορτασμών, όπως για το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ή την Απελευθέρωση της Αθήνας.

    «Ο κύριος λόγος», θυμίζει ο Πολυμέρης Βόγλης, «είναι ότι η Ελλάδα, λίγες εβδομάδες μετά την Απελευθέρωση γνώρισε την τρομερή σύγκρουση των Δεκεμβριανών και, αργότερα, τον Εμφύλιο. Η Απελευθέρωση, με άλλα λόγια, δεν αποτέλεσε την αρχή μιας νέας εποχής, χαρακτηριζόμενη από την ειρήνη, τη δημοκρατία και την ανασυγκρότηση, όπως στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες. Από την άλλη, ας μην ξεχνάμε ότι ο εορτασμός της 28ης Οκτωβρίου αποδείχθηκε αρκετά “εύπλαστος”: για κάποιους σηματοδοτούσε το “Οχι” του Ιω. Μεταξά, ενώ για άλλους την απαρχή ενός ηρωικού αγώνα του ελληνικού λαού, που συνεχίστηκε μετά στην Αντίσταση».

    «Το τέλος διαιρούσε, η αρχή ένωνε. Επιπλέον εξύψωνε. Ηταν η πρώτη νίκη, έστω προσωρινή, ενάντια στις δυνάμεις του Αξονα», προσθέτει ο Χάρης Αθανασιάδης, τονίζοντας ωστόσο και ένα μοτίβο που δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο, καθώς διαπερνά την ελληνική Ιστορία: «Γιορτάζουμε την Επανάσταση του 1821 και όχι τη συγκρότηση του κράτους το 1830. Παρομοίως, γιορτάζουμε την εξέγερση του Πολυτεχνείου, όχι τη μετάβαση στη Δημοκρατία. Οι ρομαντικές εξεγέρσεις, που σχεδόν πάντα ποτίζονται με αίμα, μας συγκινούν περισσότερο από την οικοδόμηση θεσμών», σημειώνει ο καθηγητής.

Το παρόν επικαθορίζει το παρελθόν

    Η επέτειος του Πολυτεχνείου γίνεται πεδίο μάχης σε επίπεδο συμβόλων, όπως στα χρόνια της οικονομικής κρίσης. «Η εξέγερση του Πολυτεχνείου αμφισβητήθηκε, άλλοτε για τον αριθμό των θυμάτων, άλλοτε για το εάν υπήρξαν νεκροί κ.λπ. Αυτό που πρέπει να μας ανησυχεί είναι ότι ενώ αυτές οι φωνές για δεκαετίες προέρχονταν από την άκρα Δεξιά, σήμερα ακούγονται από βουλευτές και υπουργούς οι οποίοι θέλουν να απαξιώσουν τη σημασία της εξέγερσης», παρατηρεί ο Πολυμέρης Βόγλης.

    Ο Χάρης Αθανασιάδης δεν διαφωνεί. «Η άκρα Δεξιά», λέει, «έχει λόγους να απαξιώνει το Πολυτεχνείο. Η φιλελεύθερη, όχι. Διότι κεντρικό αίτημα της εξέγερσης υπήρξε η πολιτική ελευθερία, δηλαδή η δημοκρατία. Κι όμως, η στάση της απέπνεε συνήθως αμηχανία. Συστηματική προσπάθεια για την ένθεση της μνήμης του Πολυτεχνείου στον χώρο της Δεξιάς είχαμε μόνο από την κυβέρνηση Καραμανλή το 2004-07. Εγκαταλείφθηκε όμως εκ νέου, όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση και εντάθηκαν οι κοινωνικές συγκρούσεις. Το παρόν επικαθορίζει το παρελθόν».

    Αραγε ο επικαθορισμός αυτός έχει επηρεάσει και ζητήματα όπως η ένταξη της μνήμης της εξόντωσης των Ελλήνων Εβραίων στην ευρύτερη εθνική μνήμη; «Η ελληνική κοινωνία για δεκαετίες είχε διαγράψει από τη μνήμη της την εξόντωση των Εβραίων συμπολιτών, ειδικά στη Θεσσαλονίκη», απαντάει ο Πολυμέρης Βόγλης. Αυτή η κατάσταση άρχισε να αλλάζει από τη δεκαετία του ’90. «Σήμερα υπάρχει πλέον συστηματική ιστορική έρευνα για την τύχη των Εβραίων. Από την άλλη, η γενοκτονία εξακολουθεί να αντιμετωπίζεται ως ένα τραγικό γεγονός που αφορά “άλλους”. Δεν έχει ενταχθεί στην ελληνική Ιστορία ούτε στην εθνική μνήμη».

    Τι θα λέγαμε, τέλος, για την 200ετηρίδα της Ελληνικής Επανάστασης; Ο Χ. Αθανασιάδης θυμάται ότι στις αρχές του 2021 η επιτροπή του κράτους κυκλοφόρησε μετάλλιο με πίνακα του Θεόφιλου: την Ελλάδα να ζωντανεύει στα χέρια του Ρήγα και του Κοραή. «Ηταν ένα ελπιδοφόρο ξεκίνημα εφόσον προμήνυε μια πιο έγκυρη ανάγνωση της συγκρότησης και πορείας του νέου Ελληνισμού, απαλλαγμένη από τις εθνικιστικές και θρησκευτικές της πλαισιώσεις», λέει ο κ. Αθανασιάδης, προσθέτοντας: «Η συνέχεια δεν ήταν εξίσου εντυπωσιακή. Ωστόσο, οργανώθηκαν εκδηλώσεις και συνέδρια από ιδρύματα και πανεπιστημιακά τμήματα, τα οποία ανέδειξαν και τη δημοκρατική διάσταση του 1821, η οποία παραμένει υποφωτισμένη. Καθώς όμως όλα αυτά ξεδιπλώθηκαν μέσα στην πανδημία, περιορίστηκαν εν πολλοίς σε κύκλους διανοουμένων. Δεν υπήρξαν εκλαϊκευμένες δράσεις με ευρεία απεύθυνση, ώστε να επηρεάσουν την ιστορική κουλτούρα της κοινωνίας».

 Πηγή

Σωτήρης Ρούσσος, Γάζα: Οι στρατηγικές της σύγκρουσης

 

    

 Η τραγική σύγκρουση στη Λωρίδα της Γάζας πρέπει να μελετηθεί με βάση τις στρατηγικές που επικρατούν στο Ισραήλ και τα Παλαιστινιακά Εδάφη την τελευταία δεκαετία. Στην πλευρά του Ισραήλ η ηγεμονική στρατηγική, όπως εκφράζεται από την άκρα Δεξιά, έχει δύο βασικά στοιχεία. Το ένα διατυπώθηκε από τον Vladimir (Ze’ev) Jabotinsky το 1925 που υποστήριζε ότι οι σιωνιστές ηγέτες δεν έχουν κανένα λόγο να περιμένουν ότι οι μουσουλμάνοι της Μέσης Ανατολής, και ιδιαίτερα οι κάτοικοι της Παλαιστίνης, θα υποδεχθούν την οικοδόμηση της Εβραϊκής Εθνικής Εστίας με οτιδήποτε άλλο εκτός από αδιάλλακτη και βίαιη αντίθεση.

    Η απάντηση σε αυτή την αντίθεση ήταν το «Σιδηρούν Τείχος» δηλαδή η συστηματική χρήση βίας για να «διδάξουν» στους Άραβες ότι το Ισραήλ ήταν ακατάλυτο, ανεξάρτητα από το αν το θεωρούσαν οι ίδιοι δίκαιο. Το δεύτερο στοιχείο διατυπώθηκε από την θρησκευτική Δεξιά το 1970, η οποία διακήρυττε ότι η επέκταση του Ισραήλ σε όλη την περιοχή από τον ποταμό Ιορδάνη μέχρι και το Σινά είναι θεϊκή επιταγή. Ήταν λοιπόν ύψιστο θρησκευτικό καθήκον η κατάληψη και ο εποικισμός των περιοχών αυτών αδιαφορώντας για την ύπαρξη των Παλαιστινίων που ζουν εκεί για αιώνες.

Τα δύο αυτά στοιχεία καθόρισαν και την στρατηγική του Ισραήλ απέναντι στην Λωρίδα της Γάζας και την Χαμάς.

    Το πρώτο σκέλος αυτής της στρατηγικής ονομάστηκε «κούρεμα του γρασιδιού» γιατί προέβλεπε σκληρές απαντήσεις σε κάθε βίαιη αντίδραση της Χαμάς στον αποκλεισμό που είχε επιβάλλει το Ισραήλ στην Λωρίδα της Γάζας μετά την κατάληψη της εξουσίας από την ισλαμιστική οργάνωση το 2007. Σε κάθε επίθεση της Χαμάς το Ισραήλ απαντούσε με κατάφωρα δυσανάλογους βομβαρδισμούς ή και χερσαίες επιχειρήσεις που μείωναν τις επιχειρησιακές δυνατότητες της οργάνωσης, κατέστρεφαν βασικές μη στρατιωτικές υποδομές και «δίδασκαν» του Παλαιστίνιους της Γάζας πόσο καταστροφική και απέλπιδα ήταν κάθε αντίσταση.

    Παράλληλα ένα μεγάλο μέρος της θρησκευόμενης και υπερεθνικιστικής Δεξιάς -σήμερα στην κυβέρνηση- ανέμενε την «γεωπολιτική στιγμή» που οι συσχετισμοί τόσο εντός των Παλαιστινιακών Εδαφών όσο και γενικότερα στη Μέση Ανατολή θα έδιναν στο Ισραήλ τη δυνατότητα για βίαιο εκτοπισμό της πλειονότητας των Παλαιστινίων από τη Δυτική Όχθη και την Γάζα.

    Ήδη διακινείται στο Ισραήλ η ιδέα να καταστρέψουν πλήρως την Χαμάς όπως έκαναν με την PLO στην Βηρυτό το 1982 και να ισοπεδώσουν την βόρεια Λωρίδα της Γάζας μετατρέποντάς την σε no man’s land ώστε να αποτελέσει ανάχωμα ασφαλείας. Το 1,5 εκατομμύριο κάτοικοι της βόρειας Λωρίδας θα συμπιεστούν στην νότια πλευρά αναγκάζοντας τους Αιγύπτιους είτε να αναλάβουν τη διαχείρισή της είτε να δεχθούν χιλιάδες πρόσφυγες.

    Στις 17 Οκτωβρίου 2023, το Ινστιτούτο Εθνικής Ασφάλειας και Σιωνιστικής Στρατηγικής Misgav (the Misgav Institute for National Security and Zionist Strategy) -μια ισραηλινή δεξαμενή σκέψης που ιδρύθηκε και διευθύνεται από πρώην αξιωματούχους των ενόπλων δυνάμεων και των υπηρεσιών ασφάλειας- δημοσίευσε ένα έγγραφο που προέτρεπε την ισραηλινή κυβέρνηση να εκμεταλλευτεί τη «μοναδική και σπάνια ευκαιρία να εκκενώσει ολόκληρη τη Λωρίδα της Γάζας» και να «μετεγκαταστήσει» Παλαιστίνιους στο Σινά με τη βοήθεια της αιγυπτιακής κυβέρνησης. Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε την συστηματική εκστρατεία των Ισραηλινών εποίκων να εκδιώξουν Παλαιστίνιους από τη γη τους στη Δυτική Όχθη, η οποία ξεκίνησε από τις πρώτες μέρες της κυβέρνησης Νετανιάχου και ακροδεξιάς και έχει στοιχίσει τη ζωή εκατοντάδων Παλαιστινίων του τελευταίους οκτώ μήνες.

    Μάλιστα η εκστρατεία αυτή τελούσε υπό την προστασία ενισχυμένων δυνάμεων του ισραηλινού στρατού.
Η επίθεση της Χαμάς επέφερε ένα πολύ ισχυρό πλήγμα στην στρατηγική του «Σιδηρού Τείχους» αφού διέλυσε τον μύθο της «εκπαιδευτικής» και της αποτρεπτικής αποτελεσματικότητάς του. Το σοκ στην ισραηλινή κοινωνία και κυρίως η εκτίμηση ότι δεν θα υπάρξει σοβαρή αντίδραση σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο για μια ουσιαστική ανακατάληψη της Γάζας δημιούργησε στη θρησκευόμενη και υπερεθνικιστική Δεξιά την πεποίθηση ότι η «γεωπολιτική στιγμή» για τον εκτοπισμό των Παλαιστινίων έχει φτάσει, τουλάχιστον στην περίπτωση της Λωρίδας της Γάζας.

    Η Χαμάς ανήκει στις οργανώσεις του «πατριωτικού» τζιχάντ. Προέρχεται από το Αδελφούς Μουσουλμάνους και ανεδείχθη σε σημαντική πολιτική οργάνωση στην πρώτη Ιντιφάντα, το 1987. Ακολουθεί τη διπλή στρατηγική της παρέμβασης στην κοινωνία μέσω κοινωνικών υπηρεσιών και δικτύων (τεμένη, υγεία, εκπαίδευση, προστασία των φτωχών και ευάλωτων) από τη μια πλευρά και της ένοπλης βίας από την άλλη. Σε αντίθεση με υπερεθνικές οργανώσεις όπως η Αλ-Κάιντα και ο ISIS αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη εδαφική επικράτεια και μια συγκεκριμένη εθνική κοινότητα, τους Παλαιστίνιους. Βασική θέση της είναι ότι μόνο όταν η κοινωνία ακολουθήσει τον ορθό δρόμο του Ισλάμ θα είναι σε θέση να νικήσει το παντοδύναμο Ισραήλ.

    Η απελευθέρωση των ιερών μουσουλμανικών τόπων στην Ιερουσαλήμ και σε όλη την Παλαιστίνη αποτελεί για την Χαμάς καθήκον απέναντι το Θεό και γι’ αυτό κάθε συμβιβασμός σε αυτό το ζήτημα συνιστά άρνηση της θεϊκής εντολής. Η οργάνωση της πολιτικής και της κοινωνίας στη Λωρίδα της Γάζας υπόκειται σε αυταρχικό έλεγχο και καθορίζεται από αυτήν τη βασική αρχή. Πρέπει εδώ να τονίσουμε ότι η Χαμάς δεν προέρχεται από την πολιτική εμπειρία της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης. Για αυτόν τον λόγο τραυματικές ήττες και στρατηγικά λάθη της ΟΑΠ, όπως ο Μαύρος Σεπτέμβρης στην Ιορδανία το 1970 και η εκδίωξη από τη Βηρυτό το 1982, δεν έχουν αφομοιωθεί στη στρατηγική της φυσιογνωμία.

    Με αυτή την έννοια, η ικανότητά της να διατηρεί την κυριαρχία της στην Γάζα παρά τις ισραηλινές επιθέσεις για περίπου δεκαέξι χρόνια και να αυξάνει την πολιτική επιρροή της στη Δυτική Όχθη, δημιουργούν την αίσθηση του αήττητου που με τη σειρά του επιβεβαιώνει την ιερή τους αποστολή.

    Η στρατηγική των συμμαχιών είναι μια πολύ δύσκολη άσκηση για την Χαμάς. Η ταύτισή της με το Ιράν και τη «συμμαχία της αντίστασης» δεν ήταν καθόλου αυτονόητη. Ας μην ξεχνάμε ότι στην πρώτη φάση της εξέγερσης κατά του καθεστώτος Άσαντ στη Συρία, η Χαμάς τάχθηκε κατά του καθεστώτος συστρατευόμενη με την «αδελφή» οργάνωση των Αδελφών Μουσουλμάνων. Η θέση αυτή την έφερε αντιμέτωπη με το Ιράν και τη Χεζμπολλάχ.

    Η κατηγορηματική αντίθεση της Ριάντ προς τους Αδελφούς σε όλη τη Μέση Ανατολή, η εχθρότητα του καθεστώτος Αλ-Σίσι και η αδυναμία άλλων μουσουλμανικών κρατών, περιλαμβανομένης και της Τουρκίας, να προσφέρουν στρατιωτική βοήθεια έστρεψαν την Χαμάς στον φιλοϊρανικό άξονα. Ακόμη και σήμερα είναι πολύ αμφίβολο αν το Ιράν θα «θυσιάσει» ένα πολύ μεγάλο μέρος των επιχειρησιακών δυνατοτήτων και των πόρων της Χεζμπολλάχ για να αντιδράσει στην εξάλειψη της Χαμάς από το Ισραήλ.

    Με απολύτως ρεαλιστικούς όρους η Χεζμπολλάχ είναι αναγκαία για τη διατήρηση της επιρροής της Τεχεράνης στη Συρία και τον Λίβανο και αυτή η προτεραιότητα βρίσκεται πολύ ψηλότερα στην ιρανική στρατηγική από τη διάσωση της Χαμάς. Τη ίδια στιγμή όμως η σφαγή δεκάδων χιλιάδων Παλαιστινίων και ο πιθανός εκτοπισμός τους θα είναι ένα πολύ κακό σημάδι για τους συμμάχους του Ιράν και για την ικανότητα του να τους προστατεύσει.

    Στρεφόμενοι όπως πάντα στην υπερδύναμη, η διακυβέρνηση Μπάιντεν έχει αρχίσει να κατανοεί τρία πράγματα. Πρώτον ότι η αιματοχυσία στην Γάζα θα εκτροχιάσει την προσέγγιση Ισραήλ-Σαουδικής Αραβίας, ακρογωνιαίο λίθο της αμερικανικής πολιτικής στην περιοχή την τελευταία δεκαετία. Δεύτερον, ότι η Αίγυπτος παρά τις αμερικανικές και ισραηλινές πιέσεις αντιστέκεται σθεναρά στο ενδεχόμενο να δεχθεί χιλιάδες πρόσφυγες και να μετατραπεί το Σινά σε μια νέα Γάζα υπό αιγυπτιακή ευθύνη. Σε αντάλλαγμα για την αποδοχή Παλαιστινίων από τη Γάζα, οι ΗΠΑ φέρονται να έχουν προσφέρει στο Κάιρο οικονομικά κίνητρα σε μια εποχή που η Αίγυπτος αντιμετωπίζει ακραία κρίση χρέους. Τρίτον ότι η ισραηλινή ακροδεξιά εννοεί να εφαρμόσει ένα σχέδιο βίαιου εκτοπισμού των Παλαιστινίων από την βόρεια Λωρίδα της Γάζας.

    Γι’ αυτούς τους λόγους και μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές υποστηρίζει ανοικτά την γραμμή για «ανθρωπιστικά διαλείμματα» και θέτει όρους στην ελευθερία του Ισραήλ να χτυπά αδιακρίτως νοσοκομεία και σχολεία. Ο Λευκός Οίκος διατηρεί την ελπίδα ότι ο πόλεμος μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς θα μπορούσε τελικά να λειτουργήσει ως μοχλός για έναρξη διαπραγματεύσεων για λύση δύο κρατών. Σήμερα όμως το διεθνές σύστημα βρίσκεται σε ρευστότητα και η θέση της Αμερικής στον κόσμο και στη Μέση Ανατολή είναι πολύ διαφορετική από αυτήν που κατείχε την επαύριον της νίκης στον Ψυχρό Πόλεμο, το 1991 και το 1993.

 Σωτήρης Ρούσσος, καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Θρησκείας στη Μέση Ανατολή και τη Μεσόγειο στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών.

Πηγή