Ουκρανία: πρώτες διαπιστώσεις

 Του Σωτήρη Ρούσσου*

Η ειδίκευσή μου είναι η Μέση Ανατολή, μια περιοχή όπου η σκληρή ισχύς και η χρήση ένοπλης βίας χαίρει μεγάλης εκτίμησης και σεβασμού σε αντίθεση με κενούς περιεχομένου διπλωματικούς χειρισμούς, οικονομικές κυρώσεις και ρητορική για κανόνες που δεν τηρούνται. Με αυτά ως αφετηρία θα προσεγγίσω και το θέμα του πολέμου της Ουκρανίας.

Πρώτον, κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ θα ενίσχυε σημαντικά την ευρωπαϊκή ασφάλεια, ούτε καν των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης. Αντιθέτως, μια τέτοια ένταξη επέτεινε το αίσθημα περικύκλωσης στη Μόσχα, που έβλεπε να περιορίζεται γεωπολιτικά στα σύνορα του ρωσικού βασιλείου τον 17ο αιώνα, πριν από τον Μεγάλο Πέτρο. Ηταν λοιπόν αναμενόμενο ότι η Ρωσία θα αντιδρούσε ακόμη και με στρατιωτικά μέσα, αν μάλιστα αναλογιστεί κανείς τα προηγούμενα παραδείγματα της Οσετίας και της Κριμαίας.

Δεύτερον, προφανώς είναι αναφαίρετο δικαίωμα ενός κυρίαρχου κράτους να αποφασίζει σε ποια συμμαχία θα συμμετάσχει. Επειδή όμως το διεθνές σύστημα είναι άναρχο και δεν υπάρχει κάποια υπέρτατη αρχή που επιβάλλει τους κανόνες, το κάθε κράτος πρέπει να λαμβάνει υπ’ όψιν του τους συσχετισμούς σε κάθε απόφαση. Η ουκρανική κυβέρνηση υποτίμησε τους κινδύνους και ίσως άκουσε κάποιες δυνάμεις που τη διαβεβαίωσαν ότι η Ρωσία δεν θα προχωρήσει σε επέμβαση φοβούμενη τις κυρώσεις. Οι διαβεβαιώσεις αυτές, αν υπήρξαν, έχουν τραγικό κόστος για την Ουκρανία και τον λαό της, όπως είχαν και στην περίπτωση της Γεωργίας.

Τρίτον, είναι καταφανής η απουσία αξιόπιστου διεθνούς συλλογικού μηχανισμού επίλυσης συγκρούσεων. Ο ΟΗΕ βρίσκεται δυστυχώς σε καθεστώς πλήρους αναποτελεσματικότητας και ανυποληψίας και ο Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη αποδεικνύεται εξίσου αναποτελεσματικός στην επίλυση και την πρόληψη συγκρούσεων, όπως φάνηκε και στην περίπτωση του πολέμου Αζερμπαϊτζάν-Αρμενίας. Οι ΗΠΑ και οι στενοί σύμμαχοί τους έκαναν ό,τι μπορούσαν τα τελευταία τριάντα χρόνια για να αποσαθρώσουν την όποια αξία του ΟΗΕ και των πολυμερών μηχανισμών επίλυσης σύγκρουσεων με τις μονομερείς επεμβάσεις και την αποχώρηση από διεθνείς συμφωνίες, ιδιαίτερα στην ευρύτερη Μέση Ανατολή.

Αλλά το σημαντικότερο πρόβλημα είναι η αποτυχία ή μάλλον η άρνηση της Ευρωπαϊκής Ενωσης να χτίσει μια σοβαρή και στιβαρή εταιρική σχέση με τη Ρωσία. Η Ρωσία αντιμετωπίστηκε αρχικά ως παρίας της διεθνούς κοινωνίας και αργότερα περίπου ως «κεντροασιατική» παραγωγός αερίου με έναν αυταρχικό ηγέτη, παραγνωρίζοντας τον ιστορικό ρόλο της χώρας αυτής στη συγκρότηση της σύγχρονης Ευρώπης. Τελικά η Ε.Ε. και οι ευρωπαϊκές κοινωνίες θα είναι αυτές που θα «πληρώσουν το μάρμαρο» για την ουκρανική κρίση και τον πόλεμο γιατί δεν είχαν δική τους θέση για το Ουκρανικό και σύρονται από τις ΗΠΑ οι οποίες δεν θίγονται καθόλου από την κρίση αυτή.

Τέταρτον, η Ρωσία δεν κατάφερε να επιβάλει τη θέση της με την απειλή χρήσης βίας και αναγκάστηκε να επιτεθεί. Κάθε πόλεμος, ακόμη και ο φαινομενικά προβλέψιμος στην έκβασή του, έχει σημαντικούς κινδύνους. Αυτό που δεν είναι σαφές είναι ο σκοπός του πολέμου. Φαίνεται ότι η ρωσική ηγεσία στοχεύει στην ολοκληρωτική καταστροφή του ουκρανικού στρατού ώστε να επιβάλει την αποστρατιωτικοποίηση της Ουκρανίας, αλλά και στην αλλαγή καθεστώτος στο Κίεβο ώστε να υπογραφεί μια συμφωνία ουδετερότητας της Ουκρανίας με μια νέα κυβέρνηση. Αλλά τι νόημα θα έχει μια τέτοια συμφωνία που θα υπογράφεται από μια ουκρανική κυβέρνηση χωρίς εσωτερική και διεθνή νομιμοποίηση;

Τέλος, ο πόλεμος στην Ουκρανία και οι δυτικές κυρώσεις εναντίον της Ρωσίας θα βάλουν σε σημαντικά διλήμματα χώρες όπως η Τουρκία και το Ισραήλ, οι οποίες έχουν σοβαρούς λόγους να διατηρήσουν σχέσεις συνεργασίας με τη Μόσχα αλλά δεν μπορούν να διαταράξουν σοβαρά τη συμμαχία τους με τις ΗΠΑ. Μπορεί να φέρει εγγύτερα τη Ρωσία και το Ιράν με σημαντικές συνέπειες στην ασφάλεια στη Μέση Ανατολή. Οι ανατιμήσεις των σιτηρών συχνά φέρνουν εξεγέρσεις σε χώρες όπως η Αίγυπτος και η Ιορδανία. Ο πόλεμος στέλνει μηνύματα και σε χώρες που έχουν εναποθέσει την ασφάλειά τους στην Ουάσινγκτον. Οι μοναρχίες του Κόλπου θα είναι ιδιαίτερα ανήσυχες με τον τρόπο που οι Αμερικανοί προστάτευσαν την Ουκρανία. Αυτή όμως που παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις εξελίξεις είναι σίγουρα η Κίνα. Αλλωστε η Ταϊβάν απέχει μόλις εκατόν εξήντα χιλιόμετρα από την κινεζική ακτογραμμή.

*Αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου

 

Πηγή 

Ουκρανία vs Ρωσία ( Συλλογή άρθρων - Ανανεώνεται)

 

 Χάρτης απεικόνισης γεγονότων από ανοικτές πηγές

Του Παναγιώτη Σωτήρη , Τι σημαίνει το διάγγελμα Πούτιν και η αναγνώριση των «λαϊκών δημοκρατιών»

Του Στέλιου Φενέκου, ΤΟ ΤΕΤΕΛΕΣΜΕΝΟ ΩΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΠΟΥ ΕΥΝΟΕΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ

Του Ζήνωνα Τζιάρρα, Ποιος φταίει για τις εξελίξεις στην Ουκρανία; 

Του Διονύση Τσιριγώτη, Διάγγελμα Πούτιν | Ο διαφαινόμενος πόλεμος δια «αντιπροσώπων» – Στρατηγική ανάλυση 

Κωνσταντίνος Φίλης, Τι θα γίνει τώρα στην Ουκρανία -Το πιο επικίνδυνο απόσπασμα του διαγγέλματος Πούτιν  

Του Παναγιώτη Ήφαιστου, ΟΥΚΡΑΝΙΑ: «ΣΤΗΝ ΚΡΑΤΟΚΕΝΤΡΙΚΗ ΔΙΕΘΝΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟ ΚΥΡΙΟΤΕΡΟ ΝΟΜΙΣΜΑ ΕΙΝΑΙ Η ΙΣΧΥΣ» (WALTZ). MEARSHEIMER: (ΓΙΑ ΤΙΣ ΑΠΟΦΑΣΕΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΤΟΥ 1990): Η ΟΥΚΡΑΝΙΑ ΘΑ ΒΡΕΘΕΙ ΥΠΟ ΡΩΣΙΚΗ ΕΠΗΡΕΙΑ.

 Monde Diplomatique-David Teurtrie,Οι αιτίες της ουκρανικής κρίσης

-------------------------------------24/2/22 ΕΙΣΒΟΛΗ----------------------------------------------------------

 

 

 

 

 

 

 

 

Ιωάννης Μάζης, Συνέντευξη στο militaire.gr 

Πτήση, Η τακτική κατάσταση στην Ουκρανία μετά τη ρωσική εισβολή, Βράδυ 24/2 

Σάββας Βλάσσης, Μια ανάσα από το Κίεβο οι ρωσικές δυνάμεις 

Sergey Karaganov: Russia’s new foreign policy, the Putin Doctrine 

Νικόλαος Λάμπας, Και αν ο Μερσχάιμερ είχε δίκιο; 

Μάρκος Τρούλης, Ποιο «διεθνές δίκαιο»; 

Ανακοίνωση ΚΟΕ, Για τον πόλεμο στην Ουκρανία 

 Ανακοίνωση της Προεδρίας της Ελληνικής Δημοκρατιας 250222

 Δούρειος, Ημέρα 2η, Ημέρα σταθεροποίησης κεκτημένων η σημερινή στην Ουκρανία, Χάρτης

 Σταύρος Λυγερός, Ποιο είναι το γεωπολιτικό τοπίο που διαμορφώνει η ρωσική εισβολή

Γεωπολιτική της Ευρασίας: θεωρία McKinder και ο ανταγωνισμός ΗΠΑ-Ρωσίας 

25-02-22 , Βέτο Ρωσίας Αποχή Κίνας-Ινδίας-ΗΑΕ στο ΣΑ 

Παναγιώτης Ήφαιστος, Στην κόψη του μαχαιριού μιας νέας Μεταψυχροπολεμικής αφετηρίας. Η διαπάλη των ηγεμονικών ελεφάντων στις περιφέρειες του πλανήτη και τα πιθανά σενάρια για τη διαμόρφωση νέων συμμαχιών. 

25-02-22 Αντιθέσεις του Γιώργου Σαχίνη, Συζήτηση -  Σύγκρουση «τεκτονικών πλακών» της Γεωπολιτικής με τον πόλεμο στην Ουκρανία 

Le Monde diplomatique, Γιατί οι ΗΠΑ σκληραίνουν την στάση τους για την Ουκρανία 

Le Monde diplomatique, Οι αιτίες της ουκρανικής κρίσης

 

 

 Σωτήρης Ρούσσος, Ουκρανία - Πρώτες διαπιστώσεις

Παναγιώτης Ήφαιστος, Ρεσιτάλ αξιολογικά ουδέτερης περιγραφής και ερμηνείας για τα αίτια της κρίσης της Ουκρανίας: John Mearsheimer, Why is Ukraine the West’s Fault?  

Fake news η ηρωική θυσία στο Νησί των Φιδιών 

Κ.Γρίβας, Θερμοβαρικά όπλα: Κουρδιστάν, Συρία, Αφγανιστάν, Τσετσενία…

e amyna Αξιολόγηση των πρωτων 4 ημερων 

 ISW, Russian Offensive Campaign Assessment, February 28, 2022

K.Ράπτης, Τι πραγματικά αποφάσισε η Τουρκία για τα Στενά του Βοσπόρου  

Σάββας Καλεντερίδης, Ενημέρωση 010322

 

 ISW, Russian Offensive Campaign Assessment, March 1

020322 Ψήφισμα Γενικής Συνέλευσης ΟΗΕ 

020322 Ψήφισμα Γενικής Συνέλευσης ΟΗΕ - Κείμενο

Σπύρος Γιανναράς, Ο πολιτισμός ως λύτρωση από την ανθρώπινη μισαλλοδοξία 

040322 Russian Offensive Campaign Assessment, March 4

040322, ΑΝΤΙΘΕΣΕΙΣ | Η Παγκόσμια Γεωπολιτική Πυροδότηση από τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία 

100322--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Russian Offensive Campaign Assessment, March 9

Στέφανος Καραβίδας , συνέντευξη,Είναι εξαφανισμένη η ρωσική αεροπορία στην Ουκρανία;  

Μάρκος Τρούλης, Φτιάξε μια χρυσή γέφυρα για να μπορέσει να περάσει ο εχθρός σου υποχωρώντας ( Sun Tzu)

Κωνσταντίνος Κολιόπουλος: Ανοικτό το ενδεχόμενο Γ’ Παγκοσμίου Πολέμου 

Διονύσης Τσιριγώτης, Το διακύβευμα της Ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία και το ζήτημα των ασύμμετρων συγκρούσεων

Πιερλουίτζι Φαγκάν (Ιταλός αναλυτής και συγγραφέας)Το αμερικανικό στρατηγικό παιχνίδι 

POLITICO/”Καθημερινή”, Το παρασκήνιο της αποστολής πολωνικών MIG στην Ουκρανία – Πώς ακυρώθηκε η συμφωνία

Ρούντι Ρινάλντι , Αλήθειες που δεν κρύβονται ευκόλως… 

ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ, ΑΝΑΝΕΩΝΕΤΑΙ Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (European Digital Media Observatory – EDMO) παρέχει μέσα από την πλατφόρμα λίστα με περιστατικά παραπληροφόρησης που εντοπίστηκαν και καταρρίφθηκαν 

110322-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

110322 Εκπομπή Αντιθέσεις Ουκρανία – Οι Αλυσιδωτές «πυρηνικής» ισχύος Παγκόσμιες Ανακατατάξεις 

ISW Russian Offensive Campaign Assessment, March 12 

Βασίλης Φούσκας, Το διακύβευμα της Κωνσταντινούπολης. Ανοιχτή επιστολή στον πρωθυπουργό της Ελλάδας  

Βασίλης Ασημακόπουλος, Πόλεμος, μετα-παγκοσμιοποίηση και Τρίτος Δρόμος

160322-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ISW Russian Offensive Campaign Assessment, March 16 

170322-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Κύπρος, Συζητηση με διοργανωτη τον υποφήφιο Προεδρο Γ.Κολοκασίδη , Αναλύουν τις κρίσιμες εξελίξεις οι Κωνσταντίνος Γρίβας, Ιωάννης Θ. Μάζης και Στέφανος Καραβίδας. 

Naval War College, Book Review "Like War: The Weaponization of Social Media" Doyle Hodges, P. W. Singer,Emerson T. Brooking. 

180322--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Russian Offensive Campaign Assessment, March 17

Φώτης Παπαγεωργίου, Η εξήγηση και η δικαιολόγηση του ρωσοουκρανικού πολέμου. 

Σωτήρης Ρούσσος / Όλες οι χώρες αναδιατάσσονται μπροστά στην νέα πραγματικότητα , συνέντευξη-podcast 

210322-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Russian Offensive Campaign Assessment, March 20 

Αντώνης Λιάκος, Ένοχοι Ιστορίας ή σκακιστές στον Τιτανικό;

Αντώνης Λιάκος, O πόλεμος και οι λογοκριτές 

Γιώργος Κοντογιώργης, Πόλεμος και ανθρωπιστική κρίση στην Ουκρανία, δηλαδή στην Ευρώπη

Ανάλυση του John J. Mearsheimer για τα αίτια του πολέμου στην Ουκρανία 

ΗΠΑ - Κογκρέσο 140322,Η εμβληματική ομιλία του Μπέρνι Σάντερς – (Βίντεο με υπότιτλους)

Η Κίνα «δεν θέλει μαθήματα» από αυτούς που βομβάρδισαν την πρεσβεία της στο Βελιγράδι 

ΤΖΟΝ ΜΕΡΣΧΑΪΜΕΡ: Γιατί η Δύση έχει την ευθύνη για την κρίση στην Ουκρανία (Αρθρο του 2014)

270322-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 ISW, RUSSIAN OFFENSIVE CAMPAIGN ASSESSMENT, MARCH 26

Μάρκος Τρούλης, Το πρόβλημα με τον ελληνικό δημόσιο διάλογο

Μακροσκελής η απάντηση του ΤΡΡ στο "ρεπορτάζ" του Πρώτου Θέματος και σε μηχανισμούς κυβερνητικής προπαγάνδας.  

Φώτης Παπαγεωργίου, Μακριά από το Μόναχο

Π. Ήφαιστος, Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η αναμέτρηση των ηγεμονικών δυνάμεων.  

Σάλος μετά τη δήλωση Μπάιντεν ότι ο Πούτιν δεν μπορεί να μείνει στην εξουσία 

ISW Russian Offensive Campaign Assessment, March 27 

050422------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Russian Offensive Campaign Assessment, April 4 

 Ιωάννης Μάζης: Μην τραβάτε το σχοινί! Είμαστε ένας πλανήτης

150422-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ISW, The Russian missile cruiser Moskva, flagship of the Black Sea Fleet, sunk on April 14 after a likely Ukrainian anti-ship missile strike on April 13. 

Ομιλία Ζελένσκι στη Βουλή: Πολιτική θύελλα για τον «μαχητή του Tάγματος Αζόφ»

Ρ.Ριναλντι,Εμπλοκή και συμμαχικό «αντίτιμο» Αναγκαία η πολιτική ουδετερότητας και ανεξαρτησίας 

 Ημερίδα Κρίση – Πόλεμος – Ελλάδα: Νέα εποχή και ανάγκη προσανατολισμού

Βαγγέλης Χωραφάς, Ουκρανία: Η στρατιωτική διάσταση σε τρεις παράλληλους πολέμους 

Ντβόρνικοφ: Ποιος είναι ο νέος πολέμαρχος του Πούτιν στην Ουκρανία

Τσιλιόπουλος Ε, Σκοτώθηκε στην Ουκρανία ο πόλεμος ελιγμών; 

Δ.Β.Πεπονής,Ο πόλεμος στην Ουκρανία ρωγμή στα θεμέλια της μεταπολεμικής τάξης

200422-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

ISW, Russian Offensive Campaign Assessment, April 19 

Κ.Γριβας, Διδάγματα από το πλήγμα στο "Μόσχα"

010522-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Russian Offensive Campaign Assessment, April 30 

Συνέντευξη Δημήτρης Λιάτσος, "Η Ρωσία δεν θα αφήσει τον πόλεμο στη μέση" 

Foreign Policy σε Μπάιντεν: Τα επικίνδυνα παιχνίδια σου στην Ουκρανία οδηγούν σε πυρηνικό όλεθρο 

By Prof. Dr. Masahiro Matsumura, Unmasking War Propaganda against Russian Aggression: An Investigative Approach  

080722-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Russian Offensive Campaign Assessment, July 7 

Ζαχαρίας Μίχας, Σε μπούμερανγκ για τη Δύση εξελίσσεται το Ουκρανικό

071022-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Θέμης Τζήμας, Πόλεμος και Κοινωνικός Μετασχηματισμός 

 081022-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Δολιοφθορά στην γέφυρα της Κριμαίας ( Στενό Κερτς) 

090223------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 Seymour Hersh,How America Took Out The Nord Stream Pipeline

Πώς οι ΗΠΑ ανατίναξαν τον αγωγό Nord Stream ( Μετάφραση παραπάνω άρθρου) 

“Καταστροφές και Θρίαμβοι”: Ένας αντίλογος – Περίοδος 1990-2010

 Του Βασίλη Ασημακόπουλου

 

 

 Στο παρόν κείμενο θα σχολιάσω την υποπερίοδο 1990-2004 του 6ου επεισοδίου και ορισμένα σημεία (μέχρι το 2010) του 7ου επεισοδίου, ολοκληρώνοντας την κριτική παρουσίαση της σειράς του ΣΚΑΪ.

Συμφωνώ με τη διχοτόμηση της περιόδου της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας σε προ και μετά το 1989. Το επόμενο χρονικό ορόσημο είναι το 2010. Η διαφωνία βρίσκεται στο αναλυτικό πλαίσιο. Το “1989” είναι σημαντικό γιατί η περίοδος του Ψυχρού Πολέμου, με εσωτερικό σημείο τομής τις αρχές της δεκαετίας του 1970, ολοκληρώνεται με την κατάρρευση του λεγόμενου “υπαρκτού σοσιαλισμού”.

Η ΕΟΚ-12, ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 βρίσκεται σε μετεξέλιξη και περιφερειακής οικονομική ολοκλήρωση με την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (1986). Το ελληνικό 1989 σηματοδοτεί την εξάντληση του μεταπολεμικού μοντέλου οικονομικής ανάπτυξης, με σημείο τομής το 1974, όπου στο μοντέλο προστίθεται ο εκδημοκρατισμός, το κοινωνικό συμβόλαιο, το κλείσιμο των ιστορικών λογαριασμών, η πρώτη φορά Αριστερά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όλα αυτά που σηματοδοτούν το “1981”. Η δεκαετία του 1980 διεθνώς και στην Ελλάδα είναι μεταβατική περίοδος. Στο επίκεντρο της νέας συνθήκης βρίσκεται η αλλαγή στις σχέσεις κράτους-οικονομίας-κοινωνίας, η υποχώρηση των ιστορικών δρόμων της Αριστεράς του 20ου αιώνα, τόσο στην κομμουνιστική της εκδοχή (κατάρρευση), όσο και στη σοσιαλδημοκρατική (μεταμορφισμός).

Κυριαρχεί η τάση διεθνοποίησης-παγκοσμιοποίησης της συσσώρευσης κεφαλαίου και της διαμόρφωσης των σχετικών υπερδομών θεσμικών και διανοητικών έναντι του εθνο-κρατοκεντρικού μοντέλου και των αντίστοιχων εποικοδομημάτων, ο (νεο)φιλελεύθερος καπιταλισμός, έναντι της δημοκρατικής ρύθμισης. Στην Ελλάδα, όπου το βάρος της γεωπολιτικής είναι καταλυτικής σημασίας από την σύγχρονη κρατογένεσή της μέχρι σήμερα, η σύμπτωση των ιστορικών στιγμών από κοινού με την εκρηκτική τάση της χωροχρονικής συμπίεσης, που μετασχηματίζει την κίνηση παραγωγικών δυνάμεων-παραγωγικών σχέσεων σε πλανητικό επίπεδο, ουσιαστικά καθορίζουν τη νέα εποχή.

Αόρατα γεγονότα

Αυτή η οπτική της μεγάλης εικόνας διαφεύγει από την εκπομπή. Εκείνο που κυριαρχεί είναι η εμπάθεια σε βαθμό “αναλυτικής τύφλωσης” προς τον Ανδρέα Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ, όπου σύμφωνα με την εκπομπή η χώρα καταρρέει το 1989. Και αίφνης από το 1990 και μετά αρχίζει μια εκρηκτική άνοδος, η οποία τιτλοφορείται χαρακτηριστικά “Για μια Νέα Μεγάλη Ιδέα“. Όπως αφετηριακά δηλώνεται: «Τελικά η Ελλάδα όχι μόνο αποφεύγει την κατάρρευση του 1990, αλλά μέσα στην επόμενη 20ετία θα πετύχει μια εντυπωσιακή και απρόσμενη οικονομική ανάπτυξη. Η οικονομία απογειώνεται».

Τόσο πολύ απογειώθηκε οικονομικά η Ελλάδα, που μία 20ετία ακριβώς από το 1990, το 2010 δηλαδή, χρεοκόπησε και εισήλθε στην εποχή των μνημονίων. Είναι τόσο ωραιοποιημένη η παρουσίαση της περιόδου Σημίτη, που αδυνατεί να καταλήξει σε ερμηνευτικό σχήμα με όρους ορθού λόγου, επιστήμης και όχι ιδεολογικής εμμονής. Δεν είναι τόσο ότι ο Στάθης Καλύβας είναι οπαδός του Σημίτη, καθώς οι οπαδοί του, τουλάχιστον αρκετοί από το ΠΑΣΟΚ, μηδέ ακόμα και του ίδιου του πρώην πρωθυπουργού εξαιρουμένου, εκδηλώνουν κάποιες περιορισμένες τάσεις κριτικού αναστοχασμού της περιόδου 1996-2004.

Ο Καλύβας αντανακλά το διάβασμα της σημιτικής περιόδου –και της μητσοτακικής (1990-1993) δευτερευόντως– που κάνει η αποεθνικοποιημένη ιδιωτικο-δημόσια ελίτ της χώρας. Αντανακλά το αποεδαφοποιημένο-νομαδικό κεφάλαιο, του οποίου δρα ως οιονεί οργανικός διανοούμενος, έναντι της εδαφικής λογικής της εργασίας, του χώρου όπου αναπαράγεται η ζωντανή κοινότητα, χρησιμοποιώντας την ορολογία του Ντεϊβιντ Χάρβεϋ. Η εθνικο-λαϊκή ταυτότητα θα συμπλήρωνα.

Στο πλαίσιο αυτό η κυβέρνηση Κώστα Μητσοτάκη παρουσιάζεται αποφθεγματικά, ως πολιτική οικονομικών μεταρρυθμίσεων που μένει ανολοκλήρωτη, επειδή χάνει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Το 1990 είχε λάβει 47% με προσπάθεια πολιτικής-ηθικής εξόντωσης του αντιπάλου του και είχε διεθνή συγκυρία ευνοϊκή για το νεοφιλελεύθερο σχέδιο. Μετά από 3,5 χρόνια, όμως, θα λάβει 39% χάνοντας τις εκλογές. Αυτό παραμένει για την εκπομπή αόρατο!

Η ένταση των κοινωνικών αγώνων την περίοδο 1990-93, των μαθητικών κινητοποιήσεων καταλήψεων 1990-91, η δολοφονία του καθηγητή Νίκου Τεμπονέρα το 1991, δεν αναφέρονται. Η μεγάλη παλλαϊκή αντίθεση στο Μακεδονικό απέναντι στους χειρισμούς της κυβέρνησης Μητσοτάκη, την περίοδο 1992-1993, δεν αναφέρεται. Όπως δεν υπάρχει καμία αναφορά στο σαρωτικό αποτέλεσμα των επαναληπτικών εκλογών της Β’ Αθήνας.

Η τρίτη θητεία του Ανδρέα Παπανδρέου

Η τρίτη κυβερνητική περίοδος του Ανδρέα Παπανδρέου, παρουσιάζεται θετικά στο επεισόδιο, ως ένας “διαφορετικός Ανδρέας”, με διάθεση συμμαζέματος των οικονομικών μεγεθών, προετοιμασία για την είσοδο στο ευρώ και κυρίως για την έλευση Σημίτη. Πλίνθοι και κέραμοι ατάκτως ερριμμένοι! Πλήρης απουσία ερμηνευτικής προσέγγισης. Δεν υπάρχει η ιστορική πλαισίωση, ούτε αναλυτικό εργαλείο που να δώσει ένα σχήμα για την εξέλιξη του ΠΑΣΟΚ.

Δεν υπάρχει αναφορά λ.χ. στην κρατικοποίηση του κόμματος, στην ισχύ της συλλογικής κομματικής γραφειοκρατίας και τον σχηματισμό των ανταγωνιστικών μερίδων της, το ρεύμα των λεγόμενων εκσυγχρονιστών, τι χαρακτηριστικά είχε. Η σταδιακή απώλεια της αυτονομίας του συλλογικού πολιτικού υποκειμένου έναντι του κράτους και των λόμπι συμφερόντων, η κυριαρχία των (ηλεκτρονικών) ΜΜΕ και του φαινομένου της τηλεκρατίας, η διασύνδεση με επιχειρηματικά συμφέροντα ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, η οποία μετεξελίσσεται σε υφιστάμενη σχέση τη δεκαετία του 1990, η καρτελοποίηση του πολιτικού συστήματος.

Αναφέρεται η γνωστή φράση του Ανδρέα Παπανδρέου το 1993 «Ή το έθνος θα εξαφανίσει το χρέος, ή το χρέος θα αφανίσει το έθνος». Γιατί προχωρά σε αυτή τη σαφή προειδοποίηση, (ομιλία στο Υπουργικό Συμβούλιο 2-12-1993) μένει ασχολίαστο. Η αύξηση των δημοσίων-κοινωνικών δαπανών της δεκαετίας του 1980, δεν γίνεται με αύξηση των φορολογικών εσόδων, αλλά κυρίως με δανεισμό. Αυτό αναφέρεται και είναι σημαντικό.

Αυτό που δεν λέγεται είναι ότι στα τέλη της δεκαετίας του 1980-αρχές του 1990, αλλάζουν ριζικά οι όροι διαχείρισης του δημοσίου χρέους, που παύει να είναι κατά βάση εσωτερικό και κρατικά ελεγχόμενο. Δεν ρωτήθηκε ο Χρυσάφης Ιορδάνογλου, που γνωρίζει καλά το θέμα. Είναι η γνώση αυτής της κρίσιμης διαφοράς, καθώς και η επιτυχής αποτροπή της μετατροπής της κρίσης χρέους σε κρίση δανεισμού αμέσως μετά τις εκλογές του 1993, που οδηγούν τον τότε πρωθυπουργό στη δραματική αυτή προειδοποίηση, που δεν αναφέρθηκε αν και καθοριστική για τη συνέχεια.

Επίσης δεν αναφέρθηκε η επιτυχής άμυνα στη μάχη για τη σταθερότητα της δραχμής τον Μάιο 1994 απέναντι στις κερδοσκοπικές επιθέσεις, όταν η αγγλική στερλίνα ή η ιταλική λιρέτα είχαν δεχθεί την ίδια περίπου περίοδο σημαντικά πλήγματα. Δεν αναφέρθηκε η πιο σημαντική μεταρρύθμιση στο δημόσιο τομέα, η ίδρυση του ΑΣΕΠ (ν. 2190/94) και πολλά άλλα. Τέλος δεν αναφέρθηκε η αναγνώριση της Γενοκτονίας των Ελλήνων του Πόντου (ν. 2193/94) και η επαναφορά του ζητήματος διεκδίκησης των γερμανικών οφειλών (14-11-1995). Και αυτά είναι δηλωτικά της οπτικής που υιοθετεί ο Καλύβας.

Επίσης για την περίοδο 1974-2015 δεν γίνεται καμία αναφορά στον παράγοντα Τουρκία, στην κρίση του Χόρα και το πρωτόκολλο της Βέρνης (1976), στην κρίση του Σισμίκ (1987), στο Νταβός και το mea culpa του Ανδρέα Παπανδρέου (1988) στο Αιγαίο και τα 12 μίλια (1994-1995), τα Ίμια (1996), τη συμφωνία της Μαδρίτης (1997), το Ελσίνκι (1999), την παράδοση του ηγέτη των Κούρδων Οτζαλάν και τις εφιαλτικές εικόνες-συνθήκες της σύλληψής του (1999), την δημοψηφισματική απόρριψη του Σχεδίου Ανάν (2004). Είναι ενδιαφέρον, ότι ενώ ο Καλύβας αντιμετωπίζει θετικά την περίοδο Σημίτη, δεν αναφέρεται στην ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ (2003-2004). Κι αυτό είναι χαρακτηριστικό. (βλ. Βασίλειος Φούσκας, Τουρκικός Ιμπεριαλισμός και Αποτροπή- Επίκεντρο 2022).

Η περίοδος Σημίτη

Η εποχή Σημίτη αντιμετωπίζεται εξωραϊσμένα. Οι κοινωνικοί και πολιτικοί αγώνες της περιόδου όπως οι μαζικές κινητοποιήσεις ενάντια : στην αγροτική πολιτική (1996-1997), στην εκπαιδευτική πολιτική (1998-1999), στην “επίσημη” ελληνική συμμετοχή στην παράδοση του Κούρδου ηγέτη (1999), στους ΝΑΤΟϊκούς βομβαρδισμούς στη Γιουγκοσλαβία (1999), στο ασφαλιστικό (2001), στην παγκοσμιοποίηση (2001-2004), στον πόλεμο στο Ιράκ (2003) κ.α. είναι εξαφανισμένοι.

Όπως και μαζικές κινητοποιήσεις την περίοδο Καραμανλή, όπως το κίνημα ενάντια στις πολιτικές στην γ΄ βάθμια εκπαίδευση και την αναθεώρηση του άρθρου 16 του Συντάγματος (2006-2007), η κοινωνική έκρηξη του Δεκεμβρίου 2008 ή η διαπάλη για το βιβλίο της Ιστορίας της Στ΄ Δημοτικού (2007), μια πολύ σημαντική δημόσια συζήτηση-αντιπαράθεση, απουσιάζουν από το 6ο και 7ο επεισόδιο.

Γενικά η οπτική των κοινωνικών κινημάτων –όπως και η εξέλιξη των διανοητικών ρευμάτων– δεν υπάρχει στην εκπομπή, παρά το γεγονός ότι το πεδίο των συλλογικών δράσεων και των κοινωνικών κινημάτων αποτελεί έναν δυναμικό τομέα της Πολιτικής Επιστήμης –ακόμα και σε επίπεδο μελέτης σύγχρονων μορφών πολυεπίπεδης διακυβέρνησης σε περιόδους που η πολιτική δεν είναι ούτε αναγνωρίζεται πλέον αποκλειστικά ως κρατοκεντρική, αλλά ως πολυκεντρική διαδικασία– η αποσιώπηση του οποίου πέραν της ιδεολογικού χαρακτήρα επιλογής καθώς ανατρέπει το “αφήγημα”, δείχνει και αναλυτική αδυναμία.

Η ένταξη στο ευρώ, συμβολίζει την επιτυχία της “Νέας Μεγάλης Ιδέας”, η οποία θεμελιώνεται στην επίτευξη δημοσιονομικών και αντι-πληθωριστικών στόχων. Η διαρκής από-παραγωγικοποίηση της χώρας, τόσο στο πεδίο των αγροτικών, όσο και των βιομηχανικών προϊόντων, η ραγδαία συρρίκνωση του “made in Greece”, η αδυναμία μείωσης του δημοσίου χρέους, παρά την εμφανιζόμενη ανάπτυξη, δεν αναφέρεται. Η αύξηση του ΑΕΠ κατά μέσο όρο 4% ετησίως, κατέγραφε κυρίως άνοδο της κατανάλωσης, των εισοδημάτων και όχι της παραγωγής ή της προσφοράς-επένδυσης.

Η άνοδος του ιδιωτικού δανεισμού, η οποία από το 2010 και μετά θα εξελιχθεί στα “κόκκινα δάνεια”, η σταδιακή ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων, η τεχνολογική στασιμότητα και υστέρηση σε υποδομές (ιδίως εκτός Αττικής) σε συγκριτικό επίπεδο με άλλες ευρωπαϊκές οικονομίες-κοινωνίες, το Χρηματιστήριο και η κουλτούρα που σηματοδότησε, δεν αναφέρονται. Αυτά όμως αποτελούν τα κρίσιμα μεγέθη, τα οποία σε συνδυασμό με μια πολιτική τάξη, της οποίας το επίπεδο ιδίως από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετά βρίσκεται σε διαρκή και σε βάθος υποχώρηση, χαρακτηριζόμενο παράλληλα από μεγάλο βαθμό ανευθυνότητας και υψηλό επίπεδο καριερισμού, έχουν διαμορφώσει μια αδύναμη παραγωγικά και θεσμικά χώρα, όταν θα συναντηθεί με τη διεθνή οικονομική κρίση του 2008.

Το ΠΑΣΟΚ μεταμορφώνεται σταδιακά σε κόμμα της διανομής και όχι της παραγωγής, σε κόμμα με προνομιακές σχέσεις με μερίδες της κεφαλαιοκρατίας, εργολάβους και ανώτερη μεσαία τάξη, με υψηλόμισθα στρώματα της εξασφαλισμένης μισθωτής εργασίας, εμφανίζοντας πλέον ορατά κενά ιδεολογικού χαρακτήρα που ολοένα διευρύνονται, αδυνατίζει πολύ ο θεωρητικός και πολιτικός του λόγος, αλλοιώνεται η εσωκομματική του ζωή και παραγωγή, αλλά και οι σχέσεις κοινωνικής εκπροσώπησης.. Η ελληνική κοινωνία καθοδηγείται, από κοινωνικές ελίτ, ΜΜΕ, κόμματα, σ’ ένα καταναλωτικό-αντιπαραγωγικό ήθος και ανάλογες διαχεόμενες πρακτικές.

Η διαδικασία διεθνούς ενσωμάτωσης του “συστήματος χώρα” γίνεται με όρους οικονομικού παρασιτισμού, αποεθνικοποιημένης κουλτούρας, αθηνοκεντρικής απομόνωσης και σταδιακής εκποίησης. Αυτό συμπυκνώνεται στους Ολυμπιακούς Αγώνες “Αθήνα 2004”, που από τον Καλύβα διαβάζονται ως εξής: «Η χώρα δείχνει να έχει μπει σε εντελώς νέα τροχιά. Εκπέμπει οικονομική ευρωστία, γεωπολιτική υπεροχή και αυτοπεποίθηση»! Ούτε υπαινιγμός για το κόστος διοργάνωσης. (βλ. “Αφιέρωμα η Ολυμπιάδα, το κράτος των Αθηνών και ο Ελληνισμός” περιοδικό “Άρδην”, τχ. 10/1997).

Η χρεοκοπία: Ένας αντίλογος

Τελικά στο επόμενο επεισόδιο, το 7ο, που είναι και το τελευταίο, καταλήγει ότι για τη χρεοκοπία του 2010, φταίει γενικά και αόριστα ένας αλόγιστος εύκολος δανεισμός, χαμηλόφωνα κάτι αναφέρεται για την αρχιτεκτονική του ευρώ και της ΕΚΤ. Τονίζεται ο υπαρκτός δημοσιονομικός εκτροχιασμός της περιόδου Κώστα Καραμανλή και (εννοείται) ότι κυρίως φταίει ο Ανδρέας Παπανδρέου. Η περίοδος της διακυβέρνησης Σημίτη (σχεδόν) εξαφανίζεται από το κάδρο των ευθυνών, όπως και οι χειρισμοί του Γιώργου Παπανδρέου, τόσο ως αντιπολίτευση, όσο και ως κυβέρνηση, για τους οποίους δεν διατυπώνεται η παραμικρή κριτική.

Το σύγχρονο ελληνικό έθνος-κράτος είχε πολύ σημαντικές επιτυχίες, ιδίως τα πρώτα 100 χρόνια, μέχρι το 1920, οπότε και βρισκόταν στη διεθνή πρωτοπορία στα κρίσιμα ζητήματα της οικοδόμησης κράτους, της εθνικής και δημοκρατικής ολοκλήρωσης, της κοινωνικής ισότητας-συνοχής. Τα επόμενα 100 χρόνια, η τάση αντιστρέφεται. Καταγράφεται, ως αποτέλεσμα, σημαντική γεωπολιτική, δημογραφική, θεσμική και οικονομική συρρίκνωση, σε σύγκριση πάντα με άλλους ευρωπαϊκούς κοινωνικούς σχηματισμούς.

Η αυτοδικαιωτική προσέγγιση της εγχώριας αποεδαφοποιημένης –φαντασιακά ή μη– ελίτ, που υιοθετεί το ντοκιμαντέρ του Καλύβα, δεν διαθέτει επιστημονικό βάθος. Διαστρεβλώνει πολλές φορές την πραγματικότητα και ουσιαστικά δεν προσφέρει. Δεν υπάρχει εξωστρέφεια χωρίς ρίζα. Είμαστε όμως σε νέα εποχή, δυναμικών και πολυεπίπεδων σχέσεων τοπικού-παγκόσμιου. Η ελληνική κοινωνία έχει τις δυνάμεις, αφετηριακά πολιτισμικές, να πάρει το δρόμο της αναγέννησης.

Πηγή 

 

“Καταστροφές και Θρίαμβοι”: Ένας αντίλογος – Περίοδος 1974-2004 Α’

 Του Βασίλη Ασημακόπουλου

 

 

 

Τα πρώτα πέντε επεισόδια καλύπτουν την περίοδο 1821-1974. To 6ο επεισόδιο έχει τίτλο “Από τον Σοσιαλισμό στο Ευρώ” και καλύπτει δύο διακριτές και κατά την αφήγηση υποπεριόδου 1974-1989 και 1990-2004. Στο παρόν κείμενο θα σχολιάσω ορισμένα μόνο σημεία, που αφορούν κυρίως την υποπερίοδο 1974-1989.

Το 6ο επεισόδιο ξεκινά με το 1989 και το σκάνδαλο Κοσκωτά. Ο επιμελητής της σειράς ξεφεύγει από επιστημονικά πλαίσια και μια στοιχειώδη δεοντολογία στο θέμα αυτό. Η αρνητική του τοποθέτηση απέναντι στον Ανδρέα Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ εκείνης της περιόδου, όπως προκύπτει συνολικά από τις παρεμβάσεις του (καθ’ όλα σεβαστή ως τέτοια) τον οδηγεί όχι απλά σε μονομερείς κρίσεις, αλλά σε παραχάραξη της ιστορίας που δεν μπορεί να γίνει ανεκτή.

Στην πρώτη ενότητα του 6ου επεισοδίου, παρουσιάζεται η εμπλοκή του Ανδρέα Παπανδρέου, με τη μορφή της καθοδηγούμενης προσπάθειας χειραγώγησης του Τύπου και ελέγχου του τραπεζικού συστήματος, με εργαλείο τον “επιχειρηματία” Γιώργο Κοσκωτά. Ουσιαστικά πρόκειται για περιγραφή της επίσημης κατηγορίας για ηθική αυτουργία σε απιστία κατ’ εξακολούθηση σε βαθμό κακουργήματος, στη βάση της οποίας (καθώς και με άλλες δύο) ο Ανδρέας Παπανδρέου θα παραπεμφθεί από τη Βουλή στο Ειδικό Δικαστήριο.

Τι παραλείπει το επεισόδιο

Η εκπομπή παρουσιάζει την κατηγορία ως περίπου αποδεδειγμένη, καθώς δεν αναφέρει καθόλου ότι: Πρώτον, σχηματίστηκε συγκυβέρνηση μεταξύ ΝΔ και (ενιαίου) Συνασπισμού της Αριστεράς το καλοκαίρι του 1989 για την παραπομπή του Ανδρέα Παπανδρέου και άλλων συνεργατών του σε δίκη στο Ειδικό Δικαστήριο για την υπόθεση Κοσκωτά και με έμμεσο πλην σαφή στόχο τη διάλυση του ΠΑΣΟΚ. Το γνωστό στη συλλογική μνήμη και ως “βρώμικο ‘89”. Δεν αναφέρεται καθόλου στην εκπομπή.

Δεύτερον, η Δίκη στο Ειδικό Δικαστήριο πραγματοποιήθηκε από τον Μάρτιο 1991 έως τον Ιανουάριο 1992. Είχε σαν αποτέλεσμα την αθώωση του Ανδρέα Παπανδρέου, ο οποίος μετά την έκδοση της απόφασης θα δηλώσει μεταξύ άλλων: «Στόχος τους ήταν η δική μου πολιτική και ηθική εξόντωση, η διάλυση του ΠΑΣΟΚ και ο κατακερματισμός της μεγάλης δημοκρατικής παράταξης. Απέτυχαν οικτρά. Με τη 10μηνη δημόσια διαδικασία η αλήθεια εκδικήθηκε τους σκευωρούς». Δεν αναφέρεται καθόλου στην εκπομπή ότι έγινε δίκη στο Ειδικό Δικαστήριο και για τη συγκεκριμένη κατηγορία και το αποτέλεσμα ήταν αθωωτικό για τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Τρίτον, το ΠΑΣΟΚ υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου κερδίζει τις εκλογές του 1993. Αυτό αναφέρεται στην εκπομπή, χωρίς όμως να συνδέεται με την απαραίτητη προϋπόθεση που ήταν η δικαστική αθώωση του Ανδρέα Παπανδρέου, που είχε προηγηθεί, καθώς η πολιτική αντίθεση είχε λάβει τα χαρακτηριστικά ενός ποινικού διωγμού. Επιπλέον δεν αναφέρεται ότι μεταξύ των τριπλών εκλογών του 1989-1990 και των εκλογών του 1993, η ΝΔ θα διασπαστεί το 1993 (στη συγκυρία του Μακεδονικού) και ως αποτέλεσμα της εκλογικής ήττας θα αλλάξει ηγεσία, ενώ και ο Συνασπισμός θα διασπαστεί (ουσιαστικά θα υπάρξει διπλή διάσπαση του ΚΚΕ, το 1989 και το 1991), δεν θα εισέλθει στη Βουλή στις εκλογές του 1993 και θα αλλάξει ηγεσία.

Το ΚΚΕ θα σημειώσει από τα χαμηλότερα εκλογικά του ποσοστά από το 1974 μέχρι σήμερα, δεδομένης της γενικότερης συγκυρίας με την κατάρρευση των καθεστώτων του “Υπαρκτού Σοσιαλισμού” το 1989-1991. Το ΠΑΣΟΚ απεναντίας έμεινε, ενωμένο και δυνατό, συσπειρωμένο γύρω από τον πρόεδρόοτου στη συγκυρία 1989-1991 και επανήλθε νικηφόρο το 1993.

Η κίνηση της ιστορίας

Γεννάται εύλογα το ερώτημα, όχι βέβαια από την εκπομπή, πώς τα κατάφερε το ΠΑΣΟΚ σ’ εκείνη τη συγκυρία; Η σειρά θεωρεί κεντρικό σημείο στην εξέλιξη της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας την πορεία του ΠΑΣΟΚ. Αυτό είναι ακριβές. Το αναλυτικό εργαλείο όμως που χρησιμοποιεί αδυνατεί να ερμηνεύσει και να οδηγήσει σε λογικά συμπεράσματα. Ουσιαστικά αποδίδει την πολιτική ηγεμονία του ΠΑΣΟΚ στην επιτυχημένη και επινοημένη εκ του μηδενός κατασκευασμένη πολιτική ταυτότητα. Μια εκδοχή καθαρού κονστρουκτιβισμού ή απλής πολιτικής επικοινωνίας. Απουσιάζει η κίνηση της ιστορίας, οι δομές, ο αγώνας των ανθρώπων και το πολιτικό σχέδιο ως αποτέλεσμα της ερμηνείας της ιστορίας, της θεωρίας, του συσχετισμού δυνάμεων.

Το ΠΑΣΟΚ ουσιαστικά αποτέλεσε τη μορφοποιημένη σε πολιτικό κίνημα από τον Ανδρέα Παπανδρέου ιστορική πολιτική πρόσοδο των εθνικών, δημοκρατικών και κοινωνικών αγώνων των κυριαρχούμενων τάξεων (ο όρος “πολιτική-ιστορική πρόσοδος” είναι του Μιχάλη Χαραλαμπίδη στο 3ο/1994 και στο 4ο/1996 συνέδριο του ΠΑΣΟΚ), που διαμορφώνονται ως διαιρετικές τομές του βενιζελισμού/αντιβενιζελισμού, του ΕΑΜ, της δεξιάς/αντιδεξιάς την δεκαετία του ’60.

Έχει δηλαδή βαθιά ιστορική και κοινωνική γείωση, παρά το γεγονός ότι η ίδρυσή του συνιστά μια πολιτικο-οργανωτική και θεωρητική τομή, το ίδιο το ΠΑΣΟΚ αυτοκατονοείται στην κίνηση της συνέχειας-ασυνέχειας, σε μια δυναμική σχέση σχετικής αυτονομίας υλικού-συμβολικού/φαντασιακού, απέναντι σε ερμηνείες τόσο οικονομικού αναγωγισμού με την έννοια της νομοτελειακής υπαγωγής στο υλικό, όσο και επινόησης-κατασκευής εκ του μηδενός.

Χαρακτηριστικό της οπτικής της σειράς είναι ότι αναφέροντας τα κοινωνικά κινήματα της Μεταπολίτευσης, κάνει λόγο για το φεμινιστικό κίνημα και τις οργανώσεις της νεολαίας, με μια όμως πρόσληψη περισσότερο της δεκαετίας του ’90 και λιγότερο με όρους των δεκαετιών 70-80. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι δεν αναφέρεται η λέξη ιμπεριαλισμός και δηλώνεται μια αντίθεση μεταξύ των εννοιών πατρίδας και διεθνισμού. Δεν αναφέρεται το αγροτικό και κυρίως το εργατικό κίνημα που είναι όμως πολύ σημαντικό, για την περίοδο 1974-1993. Και αυτό ακριβώς οδηγεί στην αδυναμία κατανόησης της πορείας, αντοχής, της φυσιογνωμίας και ηγεμονίας του ΠΑΣΟΚ την ίδια περίοδο.

Η δυναμική του ΠΑΣΟΚ

Οι δυνάμεις της μισθωτής εργασίας, είτε εργατική τάξη, είτε νέα μικροαστικά στρώματα, αλλά και τα αγροτικά στρώματα, όχι μόνον ψηφίζουν το ΠΑΣΟΚ, αλλά οργανώνονται κομματικά, συνδικαλίζονται στους μαζικούς τους χώρους και συμμετέχουν ενεργά στην εσωκομματική του πάλη (για μια αναλυτική παρουσίαση των σχέσεων κοινωνικής εκπροσώπησης του ΠΑΣΟΚ, βλ. Γιάννης Μαυρής, “Οι κοινωνικές συντεταγμένες της κομματικής επιρροής. Διερεύνηση της ψήφου στο επίπεδο των βουλευτικών και συνδικαλιστικών εκλογών”, Διδακτορική Διατριβή, ΕΚΠΑ, 1993).

Το ΠΑΣΟΚ συνεπώς, χωρίς να είναι εργατίστικο, έχει εργατική ταυτότητα, όπως και εθνικο-λαϊκή ταυτόχρονα, σχετική διανοητική παραγωγή, οργανικούς διανοουμένους δηλαδή και στη συνέχεια και κυβερνητικό έργο στα εργατικά ζητήματα, που συνδιαμορφώνει την πολιτική φυσιογνωμία του κόμματος, εντασσόμενη οργανικά στο μπλοκ των μικρομεσαίων, σε ισότιμη σχεσιακή παρατακτική βάση (μη προνομιούχοι).

Γι’ αυτό δεν είναι τυχαίο που εμφανίζεται σοσιαλιστικό κόμμα με αυτά τα χαρακτηριστικά, δηλαδή της οργάνωσης δυνάμεων της μισθωτής εργασίας, όταν ακριβώς βρίσκεται σε εξέλιξη στην Ελλάδα η διαδικασία βιομηχανικής συσσώρευσης κεφαλαίου και το επιτρέπουν οι συνθήκες. Και με αυτήν την έννοια, την πολύ κομβική όμως, το ΠΑΣΟΚ ως κόμμα, έχει πολιτικά, οργανωτικά και εκλογικά ακόμα χαρακτηριστικά ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας, διαφόρων μάλιστα εκδοχών, η κατ’ εξοχήν πολιτική δύναμη της εργατικής τάξης σε βιομηχανικές κοινωνίες, χωρίς να έχει αντίστοιχα ιδεολογικά χαρακτηριστικά, δεδομένου ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου και το ΠΑΣΟΚ της περιόδου 1974-1985 κινούνται σε νεομαρξιστική κατεύθυνση, έχοντας μέτωπο με την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, σε φθίνουσα όμως τροχιά.

Το κοινωνικό συμβόλαιο της μεταπολίτευσης

Μετά τα μέσα της δεκαετίας του ‘80, το ΠΑΣΟΚ αρχίζει να αποκτά και ιδεολογικά σοσιαλδημοκρατικά χαρακτηριστικά, ενώ το 1989-1990 θα γίνει μέλος της Σοσιαλιστικής Διεθνούς. Το σοσιαλδημοκρατικό χαρακτήρα του ανδρεϊκού ΠΑΣΟΚ ρητά διαπιστώνει ο Ντόναλντ Σασούν, στην ανάλυσή του για το ΠΑΣΟΚ, στο εμβληματικό βιβλίο του “Εκατό χρόνια σοσιαλισμού” (Καστανιώτης, 2001, τ. Β΄ σ. 267), ασκώντας κριτική στα σχήματα περί “λαϊκισμού” με την αρνητική έννοια. Εκείνο που επισημαίνει, πολύ εύστοχα κατά τη γνώμη μου ο Σασούν, είναι η ιδιομορφία του (ανδρεϊκού) ΠΑΣΟΚ απέναντι στα άλλα σοσιαλιστικά-σοσιαλδημοκρατικά κόμματα της Ευρώπης, έκφραση της εθνικής και κοινωνικής ιδιομορφίας του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού. Η εκπομπή είναι μακριά από τέτοιες προσεγγίσεις.

Η μόνη αναφορά σε εργατικές-απεργιακές κινητοποιήσεις στο 6ο επεισόδιο είναι εκείνες του 1990 και οι οποίες χαρακτηρίζονται ως «σκηνές χάους και κοινωνικής σύγκρουσης που συνιστούσαν την προφανή παρακαταθήκη της κληρονομιάς Παπανδρέου». Ενώ επαναλαμβάνεται το σχήμα του “Τσοβόλα δωσ’ τα όλα”, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Δημήτρης Τσοβόλας έχει κατ’ επανάληψη δώσει συγκεκριμένα οικονομικά στοιχεία που καθιστούν απολύτως ανακριβή τα υπονοούμενα του σχήματος, ήδη από την περίοδο της Δίκης στο Ειδικό Δικαστήριο, όπου για το ζήτημα αυτό υπάρχει μια χαρακτηριστική αντιπαράθεσή του με έναν διαχρονικό πολέμιο του Ανδρέα Παπανδρέου, τον δικαστή Σωκράτη Σωκρατείδη, Αντιπρόεδρο τότε του Αρείου Πάγου.

Εκτός από τη μη αναφορά στο εργατικό κίνημα και τις σχετικές κοινωνικές πολιτικές (βλ. Βασίλης Ασημακόπουλος, “Η ελληνική εργατική νομοθεσία: Από τη θεσμοποίηση της συλλογικής εργατικής ταυτότητας στον εργαζόμενο ως απομονωμένο άτομο”, περ. Θέσεις, τεύχος 156ο/2021), υπάρχουν άλλες δύο πολύ σημαντικές ελλείψεις, που καταγράφουν την κατεύθυνση της εκπομπής. Οι πολιτικές της Μελίνας Μερκούρη στο Υπουργείο Πολιτισμού, μια έμπρακτη εθνικο-λαϊκή θεώρηση στηριγμένη στη διαχρονία του Ελληνισμού και ταυτόχρονα μια σύγχρονη προσέγγιση, καθώς και η αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης (ν. 1285/82). Στοιχεία όμως αμφότερα σημαντικά τη δεκαετία του ’80.

Από τον Καραμανλή στον Σαρτζετάκη

Μια άλλη αποσιώπηση είναι η ρήξη με τον Καραμανλή το 1985 και η επιλογή-εκλογή Σαρτζετάκη. Αυτό έχει σημασία σε σχέση με το σχήμα της εκπομπής για το πολιτικό κόμμα. Καταδεικνύει αφενός το “βάρος της βιωμένης ιστορίας” που συγκροτεί μια πολιτική-συλλογική ταυτότητα με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αφετέρου ότι το ΠΑΣΟΚ ήταν ένα ζωντανό μαζικά οργανωμένο κόμμα, η κινητοποίηση της βάσης του οποίου μπορούσε να διαμορφώσει τις εξελίξεις. Η οργάνωση δεν είχε μόνον παρακολουθηματικό χαρακτήρα, ούτε λειτουργούσε μόνον ως πελατειακός μηχανισμός. Και αυτό δεν συνέβη μόνον το 1985, αλλά θα επαναληφθεί και σε άλλες περιπτώσεις.

Το ΠΑΣΟΚ, τελικά, αποτέλεσε έκφραση της διαδικασίας της κοινωνικής κινητικότητας στο πολιτικό επίπεδο. Θα προχωρήσει στην ένταξη της μισθωτής εργασίας στο κοινωνικό συμβόλαιο της Μεταπολίτευσης, εντός της γενικότερης κίνησης κοινωνικού εξισωτισμού και εκδημοκρατισμού, θεσμοποιώντας την παρουσία της, με όρους κοινωνικού συμφιλιωτισμού, στην κατεύθυνση μιας εθνικής ενότητας απέναντι στην τουρκική απειλή. Αυτή αποτέλεσε μια πάγια σταθερά και πολιτική προτεραιότητα των κυβερνήσεων του Ανδρέα Παπανδρέου και του ΠΑΣΟΚ, ρητά εκπεφρασμένη και διαρκώς επαναλαμβανόμενη, που δεν υπάρχει στο επεισόδιο.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η διάσταση της εθνικής ανεξαρτησίας και η διασφάλιση της κυριαρχίας και εδαφικής ακεραιότητας της χώρας, ενώ είναι ο πρώτος λόγος που αναφέρει στις ομιλίες του ο Κωνσταντίνος Καραμανλής για την ένταξη στην ΕΟΚ – ακολουθεί η κατοχύρωση των δημοκρατικών θεσμών και έπεται η κοινωνική και οικονομική πρόοδος με αυτή τη σειρά- αυτό αποσιωπάται στην ανάλυση του επεισοδίου που αναφέρεται στην περίοδο 1974-1981, όταν γίνεται η περιγραφή της διαδικασίας ένταξης στην ΕΟΚ, καθώς και στις σχετικές συνεντεύξεις. Όπως δεν υπάρχει στο επεισόδιο αναφορά για την πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, που ασκούσε τόσο ο Κωνσταντίνος Καραμανλής μετά το 1974, όσο και ο Ανδρέας Παπανδρέου. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι καθ’ όλη την εξιστόρηση της περιόδου 1974-2004, απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στην Τουρκία.

Πηγή 

“Καταστροφές και Θρίαμβοι”: Ένας αντίλογος – Περίοδος 1950-1974 Β’ ( Κοινωνία-Πολιτισμός)

 Του Βασίλη Ασημακόπουλου

 

 

 

Στο προηγούμενο άρθρο σχολίασα το σκέλος του 5ου επεισοδίου της σειράς “Καταστροφές και Θρίαμβοι”, που αφορούσε την οικονομία της περιόδου. Στο παρόν άρθρο θα σχολιάσω τα άλλα δύο πεδία του επεισοδίου, το κοινωνικό-πολιτισμικό και το πολιτικό. Στο πλαίσιο της θεώρησης του μοντέλου της αστικοποίησης της υπό εξέταση περιόδου, περιγράφεται στο 5ο επεισόδιο μια υπαρκτή τάση μερίδας κυρίως των μεσαίων στρωμάτων της Αθήνας, όπου υποχωρούν παραδοσιακές συλλογικές κουλτούρες και αφηγήματα, υπέρ της αίσθησης της ατομικότητας.

Είναι ενδιαφέρον ότι από τη γενική θεώρηση της σειράς αγνοείται παντελώς η πολιτιστική πορεία, τα διανοητικά ρεύματα, η πνευματική κίνηση του Eλληνισμού των τελευταίων 200 χρόνων. Ούτε ο πολύ ενδιαφέρων 19ος αιώνας, ούτε η εκπληκτική Γενιά του 30, ούτε η πολιτιστική έκρηξη της δεκαετίας του ’60 συναντούν οποιαδήποτε αναφορά στη σειρά. Ποίηση, πεζογραφία, ζωγραφική, μουσική-τραγούδι, θέατρο, κινηματογράφος, φιλοσοφία, επιστήμες, η εγχώρια διανοητική παραγωγή και ο διάλογός της με τα διεθνή ρεύματα.

Δεν εξαφανίζεται από την εξιστόρηση μόνον η εμβληματική φιγούρα του Μίκη Θεοδωράκη, η παρέμβαση του οποίου εκείνη την περίοδο είναι καταλυτική και σε μαζικό επίπεδο, αλλά το σύνολο της πνευματικής δημιουργίας. Ενώ δεν γίνεται καθόλου λόγος για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της κυβέρνησης της Ένωσης Κέντρου το 1964, που συνδέεται ως κλίμα με τα ανωτέρω. Η γνώμη μου είναι ότι αυτή η προσέγγιση-διάθεση αντανακλά την αποεθνικοποιημένη γραμμή της σημερινής ελίτ που ακολουθεί ο παρουσιαστής της σειράς.

Επιπλέον απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στη μαζική εξωτερική μετανάστευση μεγάλου μέρους του αγροτικού πληθυσμού της χώρας, στους σημαντικούς εργατικούς (όπως οικοδόμοι, 115 ΣΕΟ κα) και αγροτικούς αγώνες της δεκαετίας του ’60, αλλά και στο άνθος του λαϊκού κινήματος της εποχής, του πραγματικά πρωτοπόρου προδικτατορικού φοιτητικού κινήματος. Λέξεις-φράσεις, που αντιστοιχούν σε κινήματα ή οργανώσεις και σημάδεψαν τις ενεργές συνειδήσεις των νέων-κυρίως- ανθρώπων της εποχής, όπως το κίνημα του “15% για την Παιδεία”, Λαμπράκηδες, ΕΔΗΝ, δεν ακούγονται στην εξιστόρηση (για μια πολύ καλή παρουσίαση της ατμόσφαιρας της ελληνικής δεκαετίας του ’60 και του συντονισμού της με τις διεθνείς τάσεις βλ. Γιώργος Καραμπελιάς, “Από τη γενιά του ’30 στη γενιά του ’60”, στο βιβλίο του, “1922 : Δοκίμιο για τη νεοελληνική ιδεολογία” (Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2002).

Ωραιοποίηση του αμερικανικού παράγοντα

Κεντρική ιδέα του επεισοδίου είναι ότι η χώρα βρίσκεται σε μια γενική πορεία εκδημοκρατισμού από τις αρχές της δεκαετίας του ’50. Τα πισωγυρίσματα οφείλονται κατά την αφήγηση στο γεγονός ότι μειώνεται προοπτικά η παρέμβαση του αμερικανικού παράγοντα στους κρατικούς θεσμούς, αντανακλώντας την αντίστοιχη μείωση στο επίπεδο της οικονομίας (σχέδιο Μάρσαλ) και επικρατούν οι παλιές πολιτικές συνήθειες του διχασμού και μια “συντεχνιακή λογική” των αντικομμουνιστικών κρατικών μηχανισμών, αυτονομημένων από την αμερικανική επιρροή.

Πρόκειται για μια ωραιοποιημένη εικόνα της παρουσίας του αμερικανικού παράγοντα κατά την περίοδο 1950-1974 που δεν έχει σχέση με την πραγματικότητα. Η αφήγηση προφανώς δια της αποσιώπησης, θεωρεί ότι μαζί με την ολοκλήρωση του Σχεδίου Μάρσαλ (1948), έγινε άρση του Δόγματος Τρούμαν (1947). Το επεισόδιο δεν αναφέρεται στην ένταξη της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ (1952), ενώ βλέπει μόνο το φιλελεύθερο-προοδευτικό πρόσωπο των ΗΠΑ. Η Αμερική όμως είναι πληθυντική.

Και η κυρίαρχη εκδοχή, ιδίως στην Ελλάδα την υπό εξέταση περίοδο, είναι εκείνη των σκληρών μηχανισμών του Ψυχρού Πολέμου, των παρακρατικών δικτύων τύπου Gladio, στην Ελλάδα με την κωδική ονομασία “Κόκκινη Προβιά”. Αυτήν την παραδοχή, ως έκφραση της αμερικανικής πληθυντικότητας στις δοσμένες συνθήκες, έκανε για παράδειγμα ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον στην ομιλία του, κατά την επίσημη επίσκεψή του στην Ελλάδα τον Νοέμβριο του 1999, για την περίοδο της δικτατορίας και η οποία έχει καταγραφεί στη συλλογική μνήμη ως “συγγνώμη” (για μια συνολική εκτίμηση της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, βλ. Πέρι Άντερσον, “Η αμερικάνικη εξωτερική πολιτική και οι διανοητές της ” Τόπος, 2017).

Στο πλαίσιο αυτό δεν υπάρχει καμία αναφορά στην εκπομπή στο κομβικό θέμα της δεκαετίας του ’50, που συντάραξε και κινητοποίησε την ελληνική κοινωνία και που ήταν ο αγώνας στην Κύπρο για την αυτοδιάθεση-ένωσή της με την Ελλάδα. Καμία αναφορά στο διωγμό των Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη (1955), την Ίμβρο και την Τένεδο (1964). Καμία αναφορά για τις συνεχιζόμενες μετεμφυλιακές εκτελέσεις μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’50. Για το θέμα αυτό και τη σύνδεσή του με το κλίμα των διεθνοπολιτικών σχέσεων εκείνης της περιόδου βλ. τον πρόλογο του Σπύρου Σακελλαρόπουλου, στο Γρηγόρης Σακελλαρόπουλος-Σπύρος Σακελλαρόπουλος (επιμ.), “Έτσι αγαπάμε εμείς την Ελλάδα” (Τόπος, 2016).

Καμία αναφορά δεν γίνεται για την επιλογή του Καραμανλή στη διαδοχή του Παπάγου το 1955, καμία αναφορά για τη συγκρότηση-λειτουργία του ΙΔΕΑ και της ΕΕΝΑ στο στρατό, για το τριφασικό εκλογικό σύστημα των εκλογών του 1956, για το πώς συγκροτήθηκε η Ένωση Κέντρου το 1961, για το “σχέδιο Περικλής” και τις εκλογές βίας και νοθείας του 1961, για τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη το 1963, τη δολοφονία του Σωτήρη Πέτρουλα το 1965. Μόνο γενικόλογες αναφορές περί αμφισβήτησης εκλογικών αποτελεσμάτων (!), για παρακρατική δραστηριότητα και παρεμβάσεις παλατιού. Το ποιος ποιόν, δεν υπάρχει στην αφήγηση. Λέξεις και ακούσματα που συγκλόνισαν τη δεκαετία του ’60 προδικτατορικά, όπως “Ανένδοτος Αγώνας” και “1-1-4” δεν υπάρχουν στο επεισόδιο.

Ελάχιστες αναφορές στον Γεώργιο Παπανδρέου

Στην παρουσίαση της ανατροπής της κυβέρνησης του Γεωργίου Παπανδρέου τον Ιούλιο του 1965, δεν αναφέρεται η Αποστασία ομάδας βουλευτών από την Ένωση Κέντρου, ούτε για ποιους λόγους έγινε. Επίσης δεν αναφέρεται καθόλου η μορφοποίηση και άνοδος του πολιτικού ρεύματος της προδικτατορικής Κεντροαριστεράς υπό τον Ανδρέα Παπανδρέου που ουσιαστικά αποτελεί την έκφραση της πλατιάς Αντιδεξιάς ενότητας, από το βενιζελογενές Κέντρο (δεν υπάρχει σχέση συνέχειας μεταξύ του μετά το “22” βενιζελισμού και της μεταπολεμικής Δεξιάς, όπως υπονοείται τόσο στο τέλος του 3ου επεισοδίου, στο 4ο όσο και στο 5ο επεισόδιο) μέχρι την Άκρα Αριστερά και η οποία τελικά θα έρθει στην εξουσία το 1981 και που ουσιαστικά συγκροτεί την τρίτη διαιρετική τομή του 20ου αιώνα, εκείνη της Δεξιάς-Αντιδεξιάς.

Άλλωστε τα τρία βασικά συνθήματα της προδικτατορικής Κεντροαριστεράς, θέτουν τις κύριες αντιθέσεις της εποχής. «Ο λαός κυρίαρχος» (απέναντι στον Θρόνο), «Ο στρατός στο έθνος» (πολιτικός έλεγχος των ενόπλων δυνάμεων), «Η Ελλάδα στους Έλληνες» (απέναντι στις παρεμβάσεις του ξένου-αμερικανικού-παράγοντα). Αυτές οι αναφορές δεν υπάρχουν στο επεισόδιο. Δεν αναφέρεται επίσης καμία εμπλοκή του αμερικανικού παράγοντα στην επιβολή και παραμονή για επτά χρόνια- της δικτατορίας του 1967, η οποία αποδίδεται στην ανωριμότητα του πολιτικού συστήματος γενικώς, που αδυνατούσε να οδηγήσει στην ομαλοποίηση της πολιτικής κατάστασης.

Με την παρουσίαση αυτή, πέραν της αφαίρεσης από το κάδρο των ευθυνών του ρόλου του διεθνούς παράγοντα, αποκρύπτονται ουσιαστικά κατά πρώτον οι συγκεκριμένοι υπαίτιοι πολιτικοί παράγοντες και μηχανισμοί γι’ αυτήν την κατάσταση της προδικτατορικής πολιτικής ανωμαλίας και κατά δεύτερον ότι η χώρα τελικά βάδιζε σε εκλογές που είχαν προκηρυχθεί για τις 28-5-1967 (που αναφέρεται μεν αλλά χωρίς να συνδέεται αιτιωδώς με το πραξικόπημα) κατόπιν συμφωνίας Παναγιώτη Κανελλόπουλου και Γεωργίου Παπανδρέου.

Γι’ αυτό και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος είναι ο πρωθυπουργός που ανατρέπει η Χούντα. Και προς αποτροπή της έκφρασης της λαϊκής κυριαρχίας και της μετά βεβαιότητας αναμενόμενης σαρωτικής νίκης της Ένωσης Κέντρου, με ό,τι αυτό συνεπαγόταν τόσο για την εσωτερική πολιτική της χώρας, όσο και για την εξωτερική (Κυπριακό), έλαβε χώρα το απριλιανό πραξικόπημα.

Οι αναφορές στον Γεώργιο Παπανδρέου είναι ελάχιστες, για ένα πρόσωπο που η κηδεία του (Νοέμβριος 1968), η οποία δεν αναφέρεται στο επεισόδιο, αλλά και το μνημόσυνο κατά την πέμπτη επέτειο από το θάνατό του (1973), που αναφέρεται προκάλεσαν παλλαϊκές μαζικές αντιδικτατορικές διαδηλώσεις. Δεν γίνεται καμία αναφορά στις αντιδικτατορικές οργανώσεις, που δραστηριοποιούνταν στο εσωτερικό ή στο εξωτερικό, ούτε στις δίκες στα στρατοδικεία των αγωνιστών κατά της δικτατορίας και από αντιδικτατορικές ενέργειες αναφέρεται μόνον η εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Το τέλος του “Καταστροφές και Θρίαμβοι”

Τέλος για την Κυπριακή τραγωδία του 1974, ουδόλως και πάλι αναφέρεται η εμπλοκή του αμερικανικού παράγοντα. Η επιλογή αποσιώπησης από την εκπομπή της παρουσίας και δράσης του αμερικανικού παράγοντα στην προδικτατορική και δικτατορική περίοδο, αφήνει έτσι ανερμήνευτο το πλατύ αίσθημα αντιαμερικανισμού που ηγεμόνευσε στην ελληνική κοινωνία για δεκαετίες και το οποίο επίσης αποσιωπάται (για το ζήτημα αυτό, βλ. Ζηνοβία Λιαλιούτη, “Ο αντιαμερικανισμός στην Ελλάδα” 1947-1989, Ασίνη, 2016).

Η διαχείριση της στιγμής της Μεταπολίτευσης από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή αποδίδεται αρκετά εύστοχα κατά τη γνώμη μου. Η δική μου προσέγγιση στο θέμα περιλαμβάνεται στο άρθρο μου “Τι μας κληροδοτούν τα 47 χρόνια από την Μεταπολίτευση”. Υπάρχει όμως μια πολύ σημαντική παράλειψη. Το επεισόδιο δεν αναφέρεται στην τραγωδία της Κύπρου, την περίοδο 24 Ιουλίου-14 Αυγούστου 1974, απ’ όταν αναλαμβάνει ο Κωνσταντίνος Καραμανλής Πρωθυπουργός. Για το θέμα αυτό βλέπε το άρθρο του Βασίλη Φούσκα “Ποιος δικαιούται τον τίτλο του Εθνάρχη;- Το βιβλίο του Παπαχελά”. Η σειρά κινείται στη γραμμή της ρευστοποίησης της μνήμης ή και της απώλειάς της, της αλλοίωσης και τσιμεντοποίησής της.

Πηγή 

“Καταστροφές και Θρίαμβοι”: Ένας αντίλογος – Περίοδος 1950-1974 Α’

 Του Βασίλη Ασημακόπουλου

 

 

 To 5o επεισόδιο θα σχολιαστεί σε δύο μέρη.

Η παρουσίαση της περιόδου διακρίνεται σε τρία επιμέρους πεδία. Το οικονομικό, το κοινωνικό και το πολιτικό πεδίο. Θα ακολουθήσω τη θεματική σειρά που ακολουθεί το επεισόδιο και όχι τη χρονική για να είναι πιο σαφή τα σημεία κριτικής και διαφωνίας. Αφετηριακά, έχει ενδιαφέρον η επιλογή του τίτλου του επεισοδίου για την περίοδο 1950-1974. “Η Δημοκρατική Επανάσταση”. Στην εσωτερική διάρθρωση του επεισοδίου, ως δημοκρατική επανάσταση τιτλοφορείται και η τελική φάση της υπό εξέταση περιόδου, δηλαδή η στιγμή της Μεταπολίτευσης.

Όμως ο γενικός τίτλος παραμένει, όχι αυθαίρετα, καθώς κατά την αφήγηση υφίσταται μια γενική πορεία εκδημοκρατισμού από τις αρχές της δεκαετίας του ’50, που συντονίζεται ή ακολουθεί την εκρηκτική οικονομική ανάπτυξη και τις κοινωνικές-πολιτισμικές αλλαγές, με κάποια αρνητικά πολιτικά πισωγυρίσματα, που τελικά οδηγούν και στο μεγάλο πισωγύρισμα που είναι η δικτατορία. Στο παρόν κείμενο θα σχολιαστούν οι αναφορές του επεισοδίου για την οικονομία της περιόδου, που τοποθετείται και στο επίκεντρο της παρουσίασης.

Στη σειρά αναπαράγεται η θεώρηση της περιόδου 1950-1973, ως οικονομικού θαύματος. Και πράγματι αυτή η διάσταση από την οπτική της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων, των ποσοτικών μεγεθών αύξησης του ΑΕΠ, της σημαντικής ενίσχυσης του βιομηχανικού τομέα, των κρατικών υποδομών ιδίως στον τομέα της ενέργειας, είναι πολύ σημαντική.

Η συνέντευξη του Χρυσάφη Ιορδάνογλου στην εκπομπή, ενός πολύ καλού γνώστη των οικονομικών μεγεθών της μεταπολεμικής περιόδου και συγγραφέα του βιβλίου “Η ελληνική οικονομία μετά το 1950- Τόμος Α : Περίοδος 1950-1973 : Ανάπτυξη, Νομισματική Σταθερότητα και Κρατικός Παρεμβατισμός” (Τράπεζα της Ελλάδος, 2020), προσφέρει μια στέρεη βάση της συγκεκριμένης θεώρησης. Όπως αναφέρει ο Ιορδάνογλου στην εκπομπή, κλειδί για την οικονομική επιτυχία είναι «ο συνδυασμός ιδιωτικών και δημοσίων επενδύσεων σε έργα υποδομής και η επίπτωσή τους στην παραγωγικότητα της εργασίας στην οικονομία».

Συγκριτική ανάλυση

Η διαδικασία αυτή έθεσε την Ελλάδα στη ζώνη της ανάπτυξης και της ευημερίας σύμφωνα με την εκπομπή. Το πρόβλημα κατά τη γνώμη μου είναι ότι η θεώρηση αυτή αν και πραγματική, είναι μονοδιάστατη και όταν προβάλλεται με όρους αποκλειστικότητας με ευθύνη του υπεύθυνου της εκπομπής, οδηγεί στη στρέβλωση της πραγματικότητας, αλλά και στην αδυναμία να εξηγηθούν μετέπειτα παθογένειες δομικού χαρακτήρα.

Χρήσιμο εργαλείο για τα ζητήματα αυτά είναι η συγκριτική ανάλυση, καθώς η Ελλάδα από τη δεκαετία του ’50 και μετά επιταχύνει τη διαδικασία διεθνούς ενσωμάτωσής της, σ’ έναν κόσμο που εκτός από τη γεωπολιτική διαίρεση, τείνει και στην περιφερειακή ενοποίηση. Η οπτική της συγκριτικής ανάλυσης διαφεύγει όμως από την εκπομπή.

Η Ελλάδα, παρά τις πολύ μεγάλες θυσίες του ελληνικού λαού στον αγώνα κατά του ναζισμού και του φασισμού, λόγω εμφυλίου πολέμου και μετεμφυλιακής συνθήκης, δεν βιώνει την “αντιφασιστική στιγμή του 1945”, η οποία στη δυτική Ευρώπη, με την οικονομική ενίσχυση των ΗΠΑ (Σχέδιο Μάρσαλ) –και τη στρατιωτική παρουσία (ΝΑΤΟ)– μεταρρυθμίζει ριζικά τον προπολεμικό φιλελεύθερο καπιταλισμό, σε δημοκρατικό, στο πλαίσιο που ορίζει το σύστημα των σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών (Bretton Woods, 1944) και η χαμηλή τιμή πετρελαίου.

Θεμέλιο του δημοκρατικού αυτού κύματος στις κοινωνίες της δυτικής Ευρώπης την περίοδο 1945-1975, που καθόλου τυχαία χαρακτηρίστηκαν ως 30 ένδοξα χρόνια, είναι η σημαντική οικονομική ανάπτυξη, με το κεϋνσιανό παρεμβατικό κράτος στην οικονομία και τη συγκρότηση του κοινωνικού κράτους πρόνοιας καθολικού χαρακτήρα. Αυτό που χαρακτηρίστηκε ως σοσιαλδημοκρατικό μοντέλο ανάπτυξης-συναίνεσης.

Κοινωνικό κράτος

Οι δύο αυτές διαστάσεις δεν υπάρχουν στην ελληνική περίπτωση της αντίστοιχης περιόδου. Ο κεϋνσιανισμός υφίστατο μόνον στο σκέλος της προσφοράς και όχι της ζήτησης, καθώς οι μισθοί και τα ημερομίσθια παρέμειναν σε πολύ χαμηλά επίπεδα, καθ’ όλη την περίοδο 1950-1974 –με την εξαίρεση του διαλείμματος της Ε.Κ. 1963-1965– λόγω του κοινωνικό-πολιτικού συσχετισμού δυνάμεων και της περιοριστικής κρατικής εισοδηματικής πολιτικής που εξασφάλιζε ο μηχανισμός του ν. 3239/55.

Το δε κοινωνικό κράτος ήταν εξαιρετικά περιορισμένο, όπως άλλωστε καταγράφεται στη διάρθρωση των δημοσίων δαπανών της υπό εξέταση περιόδου, με την εξαίρεση ορισμένων δομών κοινωνικής ασφάλισης κορπορατίστικου χαρακτήρα. Πλέον αυτών τα αποθεματικά των ασφαλιστικών ταμείων ήταν κρατικώς δεσμευμένα για την ενίσχυση της (ιδιωτικής) βιομηχανίας, με καθεστώς άτοκου δανεισμού (ν. 1611/1950).

Αναφέρεται στην εκπομπή και αυτό είναι πράγματι ορθό ότι η σημερινή Ελλάδα, είναι προϊόν του οικονομικο-κοινωνικού μετασχηματισμού της την 20ετία 1950-1970. Όμως ποιο είναι το εμβληματικό στοιχείο στο οποίο αποτυπώνεται αυτός ο μετασχηματισμός; Είναι η Αθήνα-Αττική και για την ακρίβεια η εκρηκτική γιγάντωσή της μέσα σε μια 15ετία.

Η εκπομπή ενώ αναφέρεται στην κίνηση της εσωτερικής μετανάστευσης, τη θεωρεί κατά βάση θετική εξέλιξη, με την εξαίρεση μιας επιμέρους ένστασης στο πολεοδομικό και αισθητικό αποτέλεσμα της “πολυκατοικίας”, που αντιμετωπίζεται ως αναγκαίο τίμημα του μηχανισμού-θεσμού της αντιπαροχής και αναπαραγωγής του μικροϊδιοκτητικού τύπου συσσώρευσης, σε συνθήκες περιορισμένης κεφαλαιακής επάρκειας και απουσίας κρατικής παρέμβασης.

“Κράτος-πρωτεύουσα”

Στην ενότητα της εκπομπής για το κοινωνικό-πολιτισμικό πεδίο διατυπώνεται και με τη φράση ότι «η αστικοποίηση η ελληνική της δεκαετίας του ’50 και του ’60 είναι μία από τις μεγαλύτερες επιτυχίες της χώρας». Αυτή ουσιαστικά αποτέλεσε στην πράξη τον υπαρκτό εκσυγχρονισμό, αλλά και τη θετική πρόσληψή του. Όμως η εκπομπή δεν εξετάζει αφενός την συγκριτική προοπτική, αφετέρου την ιστορική, αυτού του ολικού πράγματι μετασχηματισμού.

Η Ελλάδα, το “σύστημα χώρα”, μεταπολεμικά οικοδομείται ως “κράτος-πρωτεύουσα”. Ανάλογο φαινόμενο δεν παρατηρείται σε κανέναν άλλον δυτικού τύπου εθνικό κοινωνικό σχηματισμό. Η ανατροφοδοτούμενη δυναμική του “κράτους-πρωτεύουσα” ωθεί διαρκώς σε εισοδηματικού-καταναλωτικού χαρακτήρα συσσώρευση και όχι παραγωγικού τύπου επένδυση. Και αυτό αφορά το σύνολο της οικονομικής δραστηριότητας.

Η σταδιακή ερημοποίηση της υπαίθρου, η συρρίκνωση του αγροτικού τομέα της οικονομίας, το διαρκές εμπορικό έλλειμμα ως οικονομικό μέγεθος έχει τις βάσεις του σ’ αυτή τη διαδικασία και τις αντίστοιχες αντιλήψεις που κυριάρχησαν. Το “κράτος-πρωτεύουσα” έχει περισσότερο τριτοκοσμικά χαρακτηριστικά και λιγότερο ευρωπαϊκά. Και στην ιστορική προοπτική δεν οδήγησε στην ανάπτυξη, παρά το σύντομο αρχικά εντατικό αναπτυξιακό κύκλο, αλλά στην υπανάπτυξη, ιδίως με τη μορφή της από-παραγωγικοποίησης.

Η τάση αυτή ήταν απολύτως κυρίαρχη και στην περίοδο μετά το 1974 και σε επίπεδο πολιτικού συστήματος. Μόνον το ΠΑΣΟΚ είχε αφετηριακά μια κριτική προσέγγιση στο αναπτυξιακό υπόδειγμα του “κράτους-πρωτεύουσα”. Η κρατικοποίησή του θα το μεταμορφώσει στη συνέχεια σε πρωταγωνιστικό πολιτικά διαχειριστή εκείνου που ονομάστηκε “αθηνοκεντρισμός”.

Απουσία κρατικής πολιτικής

Σε μια ιστορική προοπτική η διαδικασία απο-παραγωγικοποίησης οδήγησε στη σταδιακή οικονομική αποδυνάμωση του “συστήματος χώρα”, η οποία στις συνθήκες παγκοσμιοποίησης επιταχύνθηκε συμβάλλοντας αποφασιστικά στη χρεοκοπία του 2010. Για μια κριτική προσέγγιση στο φαινόμενο της μεταπολεμικής αθηναϊκής συγκεντροποίησης, Guy Burgel, “Αθήνα : Η ανάπτυξη μιας μεσογειακής πρωτεύουσας” (Εξάντας, 1976). Για το μοντέλο της οικονομικής ανάπτυξης την περίοδο 1950-1980 βλ. Τάκης Φωτόπουλος, “Εξαρτημένη Ανάπτυξη-Η ελληνική περίπτωση” (Κουκκίδα, 2017).

Κρίσιμο ρόλο στη μεταπολεμική αθηναϊκή συγκεντροποίηση και με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που έλαβε, διαδραμάτισε η σκόπιμη απουσία οργανωμένης κρατικής πολιτικής, καθώς η διαδικασία αυτή αποτέλεσε βασικό μηχανισμό εξωθεσμικής συναίνεσης και λειτουργίας της κοινωνικής κινητικότητας σε συνθήκες περιορισμένων διαθέσιμων κεφαλαίων.

Στην Ελλάδα δεν είχαμε μοντέλο κοινωνικής συναίνεσης δια του κοινωνικού κράτους, το οποίο –στις χώρες της Δυτ. Ευρώπης– στηρίχθηκε στην ολοκλήρωση της βιομηχανικής ανάπτυξης και την υψηλή άμεση φορολογία, αλλά δια της οικοδομής, των περιορισμένων φορολογικών εσόδων και σ’ ένα “ιδιωτικο-δημόσιο” (ο όρος είναι του Κων/νου Καραβίδα από τον Μεσοπόλεμο) μοντέλο βιομηχανίας-κρατικού τραπεζικού συστήματος, τα όρια και οι ανεπάρκειες του οποίου θα καταδειχθούν την επόμενη περίοδο στα τέλη της δεκαετίας του ’70.

Αθηναϊκό λεκανοπέδιο

Για την εξέλιξη αυτή, ο προδικτατορικός Κων/νος Καραμανλής έχει μεγάλη πολιτική ευθύνη. Όπως και για το Κυπριακό. Το τοποφαγικό και αντιπαραγωγικό στην προοπτική του αθηναϊκό μοντέλο μεταφέρθηκε στις πόλεις της περιφέρειας, ιδίως από τη δεκαετία του ’70 και μετά. Με αποτέλεσμα ένα από τα μεγάλα ελλείμματα της χώρας να είναι ο αστικός χώρος. Με έντονες αρνητικές επιπτώσεις στο οικονομικό πεδίο στις σύγχρονες μεταβιομηχανικές-μεταφορντικές συνθήκες οργάνωσης της παραγωγής.

Πόλεις χωρίς ταυτότητα, μνήμη, τοπίο, αισθητική, που ωθούν στην υποβάθμιση των ανθρωπίνων σχέσεων, αυτό που ονομάστηκε –με μεγάλη κατανάλωση του όρου– ποιότητα ζωής. Όπως επισημαίνει ο Μιχάλης Χαραλαμπίδης στο βιβλίο “Πόλεων και Τόπου Παιδεία” (Στράβων, 2004) «Κανείς μέχρι σήμερα δεν μέτρησε ακόμη το κόστος αυτής της ιστορικής καταστροφής. Μετριέται ως πρόοδος, ενώ πρόκειται για καταστροφή. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει τη μεγαλύτερη στην Ευρώπη κρίση του αστικού και αγροτικού χώρου. Η ύπαιθρος ερημώνεται ή γίνεται “πόλις” και η πόλις γίνεται μη-πόλις, αντίπολις» (σ.9).

Πλέον αυτών σε μια μακροσκοπική θεώρηση, η γεωγραφία του Ελληνισμού, μετά τον γενοκτονικό ξεριζωμό του 1922 συρρικνώνεται στην ελλαδική χερσόνησο και ύστερα από την καταστροφική δεκαετία του ’40, από τη δεκαετία του ’50 και μετά εμφανίζει έντονες τάσεις συγκεντροποίησης στο αθηναϊκό λεκανοπέδιο, με σαφείς επιπτώσεις εκτός όλων των άλλων στη δημογραφία. Αυτή η οπτική απουσιάζει από την εκπομπή.

Πηγή